بنیاد ایران شناسی-معاونت پژوهشی
روز جهانی جهانگردی

نويسنده : شیوا باقریتاريخ: یکشنبه 5 مهر 1394

روز جهانی جهانگردی

امروزه معیار و انگیزه مسافرت‌ها با گذشته های دور بسیار تفاوت یافته است. در گذشته بدلیل هموار و ایمن نبودن راه ها مسافرت‌ها به اجبار و یا از سر عشق بود و دلدادگی و عرفان صورت می گرفت . عده ای تن به بلای راههای رسیدن به معشوق می دادند و سرتا پا با شور و دلدادگی رو به سوی کعبه و زیارت خانه خدا و یا اماکن زیارتی دیگر می کردند و در این راه ریسک از دست دادن جان و مال کمترین بهائی بود که به بهانه دیدن و درک کردن نماد وجلوه یار و معشوق ابدی و ازلی پرداخت می کردند .

نمونه‌ دیگر سفرها، باز هم تحت تأثیر شوریدگی و عشق و عرفان صورت می گرفت با این تفاوت که این بار ، یک شهر یا یک کشور و حتی یک منطقه جغرافیایی تبدیل به هدف می گردید . این نوع سفرها ، سفرهای جانها و روح های خسته و نا امیدی بود که اکثراً از غرب به امید فراموش کردن آلام و دردهای انسانی و دست یابی به آب حیاتی گوارا و زندگی بخش در کنار عقیده و شعر و شور و هنر و عرفان مشرق زمین صورت می گرفت تا شاید در محیطی پاک و ساده و در پناه رنگ و بو و هوای شرقی ، دارویی برای دردهای خود بیابند و گره از زنجیر یکنواختی زندگی و فشارهای عصبی ناشی از آن بگشایند . همانگونه که انگیزه اصلی مسافرت دهها و صدها سیاح وجهانگرد به مشرق زمین علیرغم وجود هر بهانه و دلیل ظاهری بود ؛ درست مانند مسافرت آن پنج شاعر نامی روس در اواخر سده 19 و آغازین سده 20 میلادی:

اینگونه مسافرت‌ها آنقدر متأثر از عرفان و دلدادگی بوده‌اند که حتی نوشتن چند سطری درباره آنها به حاصل کار ، شکلی شعرگونه می‌بخشد و آن‌را بسان یک لوح جالب ادبی یا یک شعر ناخوانده می‌کند که هر خواننده‌ای را ساعتی غرق در اندیشه مهر ایران می‌سازد. این پنج شاعر روس ، ایران را کعبه دل خود دانسته و پیاده راه به سوی ایران پیش گرفتند. برای آنها به جز تاریخ و تمدن شگفت‌انگیز ایرانی چیز دیگری وجود نداشت و اگر هم چنین بود، از نظر آنها هیچ ارزشی نداشته و حتی بدان فکر هم نمی‌کرده‌اند. در مطالعه ایران‌نامه‌های این شاعران بزرگ روسی درمی‌یابیم که به‌جز مهر ایران و درد ایران چیزی دیگری در فکر و ذهن آنها وجود ندارد. جالب آنکه در هر پنج ایران‌نامه به‌طور مشترک به نکته جالبی برمی‌خوریم و آن اینکه شاعران روس چون به قفقاز رسیدند، قفقاز را آموختند و به قفقاز دل بستند. بوی ایران، تمدن ایرانی و روح ایرانی را هنوز به خاک اصلی آن نرسیده، در قفقاز حس کردند و بدان پی بردند چرا که آن موقع ، قفقاز هم تکه‌ای از این پیکر نازنین بود که مدتهاست تندباد حوادث سیاسی آنرا از مام میهن جدا کرده است .

مفهوم جهانگردی:

گستردگی دامنه ارتباطات و تبادل اطلاعات بین جوامع و ملت‌های مختلف به قدری وسعت یافته و پیشرفت کرده که دنیای بدین بزرگی و عظمت در عنوان مختصری چون «دهکده جهانی» تصغیر یافته و خلاصه گردیده است. راه‌های ارتباطی دیگر منحصر به «جاده ابریشم» و بازرگانان کوچنده در آن، جغرافی‌نگاری در انحصار «مارکوپولو» و «ابن حوقل»، تاریخ‌نگاری در انحصار «هردوت» و «ابن خلدون»، دریانوردی و جهانگردی در انحصار «ابن بطوطه»، «کریستف کلمب» و «مارکوپولو» نیست. روزانه صدها هواپیما و کشتی غول‌پیکر، قطار، اتوبوس و اتومبیل، حمل و نقل میلیون‌ها بازرگان، استاد، دانشجو، بیمار، دیپلمات، گردشگر و ... با هر دین، مکتب، ملیت و رنگ و قیافه‌ای بین ممالک دنیار را بر عهده داشته و به مبادله آنها مشغولند. در این میان روشن است که از جمعیت چند میلیاردی جهان، درصد مختصری از مردم در این مسافرت‌ها حضور دارند؛ و چه‌بسا افرادی در این بین که اصلاً مهاجرت نموده و بنا به اقتضای علایق شغلی و یا انگیزه‌های دیگر، در یکی از کشورها به طور دائم یا موقت اقامت گزیده و در همانجا ازدواج کرده و تشکیل خانواده داده‌اند.

می دانیم که در تعریف از انسان، او را اساساً موجودی اجتماعی نامیده‌اند و موجود اجتماعی ناگزیر از حفظ پیوندها و ارتباطات و رعایت اصول و مقررات اجتماعی بودن و اجتماعی زیستن است. بنابراین گریزی از پذیرش ادبیات و اخلاق و مناسبات اجتماعی نیست . دین ما یعنی اسلام، این آخرین مکتب آسمانی، در فرایند عقل و منطق، همواره نافی انزواگرایی بوده و بسط و گسترش مراودات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را همواره تأیید می نماید ، هرچند که ساده‌لوحی و خوش‌باوری را نیز در مقام مراوده به شدت مضّر و شکننده ارزیابی می‌کند. بنابراین در بحث مراوده و آشنایی با مردم سایر شهرها و کشورها برای انجام انواع کارها از قبیل بازدید از نقاط دیدنی دنیا و افزایش علم و آگاهی و تجربه ، کسب وکار ، امورزیارتی و ورزشی ، معالجه ، تحصیل ، و ..... ابزار اولیه و اصلی ، مسافرت کردن و سیاحت می باشد .

امروزه با توجه به گستردگی نقاط دیدنی جهان و همچنین تنوع وسایل حمل و نقل و اشکال مختلف اقامت در مقصد ، گردشگری به صورت علمی درآمده که دو یا شاید چند طرف مهم داشته باشد . با افزایش تعداد گردشگران ، و پیچیدگی امر سفر ، وجود سازمانها و مؤسساتی ضروری می باشد که بتوانند به نیازهای مختلف گردشگران پاسخ مساعد داده و شرایطی را برای آنها فراهم نمایند که این افراد بتوانند به اهداف خود از هر مسافرتی بطور کامل نایل بگردند . پس به این نتیجه می رسیم که برای تسهیل در هر مسافرتی حداقل به دو طرف نیاز می باشد . یک طرف ماجرا شخص یا اشخاص مسافرت کننده یا گردشگر می باشند و طرف دیگر نیز تشکیلاتی است که انجام این گردش و مسافرت را با دادن انواع خدمات ( مانند تأمین بلیط هواپیما و اتوبوس ، رزرو هتل ، راهنماییهای مورد نیاز در مقصد ، برنامه ریزی برای بازدیدهای روزانه ، و برنامه ریزی برای تأمین غذای روزانه ، و .... ) تسهیل و تسریع می نماید .

گردشگری به درستی صنعت قرن بیست و یکم نام گرفته ، و شرکتهای وابسته به فعالیتهای گردشگری، کسب و کاری بسیار متنوع و در عین حال پیچیده را مدیریت می کنند . مجموعه فعالیت‌ها و روابطی که در چارچوب گردشگری شکل می‌گیرند، در مجموع برای مردم چندان شناخته شده نیستند، مشتریان ( گردشگران ) ظاهری جذاب و پسندیده از بخش‌هایی از فعالیت‌های عاملین این صنعت را ملاحظه می‌کنند بی آنکه بخش قابل ملاحظه‌ای از برنامه‌ریزی‌ها، اقدامات و فعالیت‌های پشت صحنه آن را بشناسند و بی آنکه از ظرایف و حساسیت‌های بسیار جدی و البته دقیق این کسب و کار آگاهی یابند.

بت عیار گردشگری هر آن به رنگی دیگر روی می‌نماید و لحظه به لحظه همراه با پیشرفت فناوری و تغییر و تحول در سلایق،‌ شیوه زندگی و شرایط فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جوامع مبدأ و مقصد دگرگون می‌شود. چنین است که فعالین این صنعت نیز می‌باید به طور سنتی و علمی همواره خود را همراه با این تحولات تازه سازگار نموده و اطلاعات و اقدامات آنها همیشه به روز باشد .

واژه‌شناسی جهانگردی و توریسم:

جهانگردی: توریسم: معادل واژه «جهانگردی و گردشگری» در زبان فارسی است و از کلمه (tour) به معنای گشتن و از ریشه یونانی (touronois) گرفته شده است و به کلیه فعالیت‌های یک دیدارکننده از زمانی که تصمیم به سفر می‌گیرد تا خاتمه سفر، اطلاق می‌گردد.

توریست: به دیدارکننده‌ای اطلاق می‌شود که حداقل یک شب را در اقامتگاه‌های خصوصی یا عمومی کشور میزبان بگذراند.

دکتر پ. برنکر (P.Berneker) عضو انستیتوی بررسی جهانگردی در وین می‌نویسد: «هنگامی که تعدادی از افراد یک کشور به طور موقت محل اقامت خویش را ترک نموده و به منظور گذراندن ایام تعطیل، بازدید از آثار تاریخی، شرکت در مسابقات و کنفرانس‌ها، دیدن اقوام و از این قبیل مقاصد از نقطه‌ای به نقطه دیگر بروند جهانگردی آغاز می‌گردد.» گیلوی (Gilwie) یکی از کارشناسان برجسته اقتصادی اروپا کلمه جهانگردی را اینطور تعریف نموده است: «تمام افرادی که کشور خود را به قصد کشور دیگری ترک و کمتر از یک سال در خارج اقامت نموده و برای هزینه اقامت خود هیچگونه درآمدی در کشور مورد بازدید نداشته باشند، جهانگرد شناخته می‌شوند.»

انواع جاذبه‌های گردشگری:

منظور گردشگران از سفر به یک منطقه گردشگری بهره‌مندی و بازدید از جاذبه‌های آن منطقه است. به‌طورکلی جاذبه‌های گردشگری را می‌توان به دو گروه اصلی : یکی جاذبه‌های طبیعی و خدادادی و دیگری جاذبه‌های دست‌ساز بشری تقسیم‌بندی نمود. جاذبه‌های طبیعی شامل مواردی از قبیل چشم‌اندازها، آب و هوا، فضای سبز، جنگل‌ها ، رودها ، دریاچه ها و دریاها ، و حیات وحش می‌گردد، در عوض جاذبه‌های دست‌ساز بشری ، یا محصول تاریخ و فرهنگ بشری هستند و یا جاذبه‌های مصنوعی از قبیل پارک‌های موضوعی، باغ‌وحش‌ها و مجموعه‌های تفریحی می‌باشند. از نظر تاریخی جاذبه‌های دنیای کهن، اغلب جاذبه‌هایی هستند که به منظور استفاده گردشگری ساخته و پرداخته نشده‌اند. مثلاً تخت جمشید (در استان فارس) یا زیگورات چغازنبیل (شوش) جاذبه‌هایی نیستند که برای گردشگران طراحی شده باشند و برعکس جاذبه‌های دنیای مدرن اغلب با اهداف اولیه جذب گردشگران ساخته و آماده می‌شوند، اماکنی مانند باغ پرندگان (اصفهان)، کوه‌سنگی (مشهد) و سرزمین عجایب (تهران) نمونه‌هایی از این دست به‌شمار می‌روند.

در مباحث قبلی اعلام کردیم که امروزه مسئله گردشگری با اهداف متفاوتی از قبیل اهداف فرهنگی ، مذهبی و زیارتی ، سیاحتی ، پزشکی ، اقتصادی ، و ...... انجام می گردد . از کهن‌ترین جاذبه‌های گردشگری با مبانی فرهنگی می‌توان به حضور هر ساله ارامنه در کلیسای طاطاووس قدیس، مراسم قالیشویان مشهد اردهال، مراسم مذهبی در معابد پارتنون و کوه المپ در یونان اشاره نمود. عجایب هفتگانه جهان (مقبره هالیکارناسوس یا ماسولوس، اهرام ثلاثه مصر، باغ‌های معلق بابل، مجسمه زئوس، معبد آرتمیس، چراغ دریایی اسکندریه و مجسمه رودس) را می‌توان از جمله جاذبه‌های گردشگری دست‌ساز دوران کهن دانست. برخی از جلوه‌های طبیعت همچون چشمه‌سارها، غارها و کوهستان‌ها نیز به واسطه پیوند میان آنها و وقایع مهم تاریخی، فرهنگی، مذهبی و نظامی به عنوان جاذبه‌های گردشگری شناخته می‌شوند. کوه بیستون (کرمانشاه)، غار شاپور (کازرون) و کوه الموت (قزوین) در کشور ما از آن جمله‌اند.

در طول قرون گذشته هر از چندگاهی ، ایده‌ها و باورهای مختلف منطبق بر شرایط حاکم ، اقدام به معرفی و مطرح کردن جاذبه‌های جدید مینماید. این سابقه تاریخی را می‌توان از افتتاح کلوزئوم ( محوطه ای در کشور روم که محل مبارزه گلادیاتورها و برگزاری جشن‌ها و نمایش‌ها بود) تا آغاز قرن بیستم میلادی که گردشگری مبتنی بر وقایع (به عنوان مثال برپایی مجدد بازی‌های المپیک) معرفی و مطرح گردید، پی‌جویی نمود. سده پایانی هزاره دوم میلادی ، عصر تکوین جاذبه‌های گردشگری بر مبنای هدف جذب گردشگر بود. اینجا جاذبه‌های عظیم گردشگری همچون دیسنی لندها (در سراسر جهان)، دنیای آرزوها (استرالیا)، جزیره سنتوسا (سنگاپور)، تله‌کابین بزرگ مالزی، تله‌کابین زیبای نمک آبرود، مراکز تفریح و خرید (دوبی و جزیره کیش) از آن جمله‌اند. تغییر و تحولی که در مفهوم، شکل و صورت جاذبه‌های گردشگری در تاریخ سفر و جهانگردی با آن مواجه هستیم را باید جلوه‌ای از تحولات تکنولوژیک، جامعه‌شناختی، فرهنگی و اقتصادی دانست.

وقوع هرگونه تغییر و تحول در عرصه‌های مختلف زندگی بشری، تطبیق یافتن صنعت گردشگری با این تغییر و تحولات و معرفی شکل‌های تازه ای از جاذبه‌های گردشگری را الزام آور می‌سازد. که البته انواع جاذبه‌های جدید به یقین باید با توانایی‌های بالقوه

مالی، سلایق، خواسته‌ها و ویژگی‌های فرهنگی- اجتماعی متقاضیان سازگار باشد.

فعالیت‌های گردشگری:

بر اساس تقسیم‌بندی سازمان جهانی جهانگردی (W.T.O) فعالیت‌های گردشگری، عبارتند از:

1. توریسم فرهنگی: Cultural Tourism

2. توریسم طبیعی: Natural Tourism

3. توریسم تجاری: Business Tourism

4. توریسم مذهبی: Religious Tourism

5. توریسم ورزشی: Sport Tourism.

جاذبه های کشور ایران برای جذب توریست

کشور ایران از كهن‏ترین مناطق جهان است كه با منابع سرشار و غنی تاریخی، باستانی، فرهنگی، مذهبی، طبیعی و موقعیت ویژه واقع شدن در چهارراه ارتباطی خاور میانه و سه راهی قاره های آسیا ، اروپا و آفریقا می تواند به عنوان یكی از مهم‏ترین مقاصد گردش‏ گری مورد توجه برنامه‏ریزان داخلی و جهان‏گردان خارجی قرارگیرد .

وجود جاذبه های غنی تاریخی، همانند باقیمانده شهرهای باستانی ، کاخها ، ساختمانها و نمادهای اسطوره ای و آئینی ، باغهای تاریخی ، کتیبه ها ، آتشكده‏ها و معابد زرتشتی، مساجد و کلیساهای قدیمی و بعضاً تاریخی ، بقایای تپه‏ها و سنگ ‏نگاره‏های باستانی، بقعه‏ها و بناهای آرامگاهی متعلق به خاندان ائمه معصومین، حسینیه‏ها، بازارها و بافت قدیمی شهرهای كهن اسلامی، جاذبه‏ها و چشم‏اندازهای اكوتوریستی، طبیعی، کوهها ، دریاچه ها ، آبشارها و رودخانه ها ، چشمه‏های آب ‏گرم و معدنی سواحل زیبا و باغ‏های گل و گیاهان دارویی ، کویر و دشتهای بکر و زیبا از منابع ‏گردش‏ گری است كه می‏تواند برای کشور، در توسعه‏اقتصادی، فرهنگی و ایجاد اشتغال و جذب درآمد مناسب نقش عمده‏ای ایفا نماید . شاید، در ابتدا، منطقه ای که کشور ایران در آن واقع شده ( خاور میانه ) این ذهنیت را ایجاد كند كه چون این منطقه دارای آب‏وهوای خشك و كویری است ، نتیجتاً کشور ایران هم منطقه‌ای گرم و خشک و سراسر بیابانی است ، درحالی كه این کشور به دلیل تنوع آب‏ و هوایی بالا و ساختار زمین‏ شناسی ویژه، توانسته است به عنوان یكی از مناطق مهم اكوتوریستی جهان مطرح شود و با داشتن چهار فصل کاملاً مجزا و آب و هواهای شناخته شده و متنوع جغرافیایی ، به خوبی قادر است تا منابع و امكانات لازم را برای طبیعت‏ گردان فراهم كند . وجود چشمه‏های آب‏ معدنی و آب‏گرم، سرآب‏ها و چشمه‏های پرآب، غارها، كوه‏ها، دشت‏ها و بیابان‏های متعدد، مناطق حفاظت‏ شده، امكانات اسكی روی برف و آب، جلوه‏های زندگی عشایری و روستایی؛ در كنار حیات غنی زندگی جانوری و پوشش‏ گیاهی متنوع، معادن و منابع زمین‏شناسی، و چشم‏اندازهای زیبا و بكر ؛ از منابعی است كه می‏توان با اتكا به آن‏ها، اقدامات مؤثّری را به منظور جذب ‏گردش‏ گران داخلی و بین المللی به عمل آورد.

کشور ایران را باید سرزمین سرآب‏ها و چشمه‏ها نامید، زیرا علی‏رغم كمی باران و خشكی هوا در اكثر فصول سال، تعداد قابل توجهی چشمه و سرآب با آب‏دهی بالا و كیفیت مناسب در مناطق مختلف دارد كه منشأ آبادی ها، شهرها و مناطق تفریحی و گردش ‏گری شده است .

در كنار چشمه‏های آب، ساختار آهكی بیشتر ارتفاعات کشور كه عمدتاً در دوره دوم زمین‏شناسی شكل گرفته‏اند، زمینه مساعدی را برای ‏تشكیل غارهای متعدد فراهم كرده است. جاذبه های منحصر به فرد گردش ‏گری غارهای کشور با توجه به در دسترس بودن آن‏ها، منابع ارزشمندی برای جذب‏ گردش گران داخلی و جهان‏گردان علاقه مند به طبیعت و طبیعت‏ گردی است .

مناطق حفاظت ‏شده نیز از دیگر ظرفیت‏های گردش گری کشوراست كه به دلیل شرایط خاص جغرافیایی، وفور جانوران وحشی و پوشش گیاهی متنوع از گذشته های بسیار دور مورد توجه ‏گردش‏‌گران، شكارچیان و دوست‏داران طبیعت بوده است .

گردش گری ورزشی از دیگر محورهای توسعه گردش‏ گری کشور است، به طوری كه وجود بیش از ده ها قله با ارتفاع بیش از سه هزار متر امكان كوه‏نوردی و صخره‌‏نوردی را برای هر نوع سلیقه‌‏ای ‏فراهم كرده‏ است ؛

هم‏چنین با توجه به‏گستردگی کویر و دشت‏ها و بیابان‏ها و پوشش‏ گیاهی غالب از نوع استپ بیابانی، می‏توان با سازمان‏دهی تورهای طبیعت‏ گردی، تعداد زیادی از علاقه‌مندان به طبیعت‏‌گردی و بیابان‏گردی و کویر نوردی را به بازدید از این مناطق تشویق كرد.

وجود امكانات اسكی روی برف و آب و چمن نیز از ظرفیت‏های کشور در حوزه ‏گردش ‏گری ورزشی است .

در حوزه توریسم درمانی نیز این کشوراز ظرفیت مناسبی برخوردار است. وجود چشمه‏های متعدد آب‏گرم، آب‏معدنی، تولیدگل و گیاهان دارویی، پاكی و سلامت آب‏وهوا در مناطق ییلاقی، سكوت و سادگی طبیعت و چشم‏اندازهای زیبای آن، از جمله منابع مهم اكوتوریستی است كه می‏توان با اتكا به آن‏ها هر ساله تعداد قابل توجهی‏ گردش گر داخلی و جهان‏ گرد خارجی را به کشور جذب كرد.

در حوزه آب‏درمانی، چشمه‏های آب‏گرم این کشور در استانهای متعدد با خواص طبیعی و درمانی خود، نقش مؤثّری در بهبود و سلامت استفاده ‏كنندگان از آن‏ها دارند، درمان دردهای مفصلی، پوستی، رماتیسم، نقرس، كبدی، صفراوی، كلیوی و دستگاه‏گوارش از جمله آن‏ها است.

هم‏چنین در مناطق مختلف کشور انواع گیاهان دارویی معطر و شفابخش رشد می‏كنند كه برای درمان و تسكین بسیاری از بیماری‏ها مورد استفاده قرار می‏گیرند.

از سوی دیگر برخی از شهرستان های کشور به دلیل شرایط مناسب آب و خاك و اعتدال هوا توانسته اند به عنوان مهم‏ترین مناطق تولید كننده گل وگیاه در منطقه و جهان مطرح شوند. به طور مثال در شهر محلات از استان مرکزی ، بزرگ‏ترین مركز تحقیقات ‏گل و گیاه كشور تأسیس شده كه در آن انواع گل وگیاه پرورش داده می‏شود؛

این مجموعه به كلكسیونی از گل‏ها، گیاهان و درختچه‌‏های دارویی و زینتی تبدیل شده كه مكانی بسیار مجهز و مناسب برای جذب علاقه‌مندان به گل وگیاه است.

وجود تمامی این منابع در كنار توریسم روستایی و عشایری و بازدید از کارگاههای صنایع دستی ، کشور ایران را به عنوان یكی از پرظرفیت ‏ترین كشور ها در حوزه گردش گری تبدیل كرده است كه متأسفانه تاكنون آن‏طور كه باید معرفی نشده است.

با توجه به این كه این کشور در محور مواصلاتی شرق به غرب و شمال به جنوب قاره آسیا قراردارد، فراهم آوردن زیرساخت‏های گردش گری و افزایش سرمایه‌گذاری در راستای بهره‏وری از منابع موجود، در كنار معرفی و تبلیغات، می‏تواند ظرفیت‏های بالقوه موجود در این کشور را بالفعل و آن را به یكی از مهم‏ترین قطب‏های ‏گردش گری جهان تبدیل كند.

جایگاه گردشگری در فرهنگ اسلامی

«سیاحت» با عنوان «سیر آفاق» در برابر سیر انفس مورد توجه قرار گرفته است؛ اسلام به انسان و نیازهای او نگاه ویژه‌ای دارد و تمامی آنچه را که زندگی را لذت‌بخش و آسان می‌کند و در جسم و روح و روان انسان مؤثر است، به رسمیت می‌شناسد. در آیاتی از قرآن کریم، بر سیر و سفر تأکید شده و به انسان توصیه می‌کند که به مسافرت بپردازد. «قل سیروا فی الارض ... فسیروا فی الارض ...» با تأمل در آیات راهگشای قرآن، در می‌یابیم که با سفر کردن می‌توان به مطالعه آفاق و انفس، کسب علم و تجربه، خداشناسی از طریق مردم‌شناسی، شناخت عظمت خلقت، اعتقاد به معاد، مطالعه سنت‌های غلط و ضد ارزش‌های اسلامی و اخلاقی و عبرت‌آموزی از سرگذشت پیشینیان پرداخت.

مذهب و گردشگری

گردشگری وسیله‌ای است که افراد را با مذاهب و فرهنگ‌های متفاوت آشنا می‌سازد و به آنها کمک می‌کند تا با وجود تنش‌های سیاسی و اجتماعی، همدیگر را بهتر درک کنند؛ از نظر سازمان جهانی جهانگردی، «مذهب» به عنوان یکی از اصلی‌ترین انگیزه‌های سفر شناخته شده است. از نمونه‌ سفرهای مذهبی، «روز جهانی جوان» است که به ابتکار واتیکان برای تقویت باورهای دینی در بین جوانان کاتولیک، در جهان برگزار می‌شود. در اسلام نیز «آیین حج» به عنوان یکی از بزرگترین مراسم مذهبی جهان، سالانه بیش از 2 میلیون زائر را در شهر مکه گرد هم می‌آورد.

جاذبه‌های مذهبی و گردشگری زیارتگاهی:

گفتیم که یکی از انواع گردشگری ها، گردشگری مذهبی است . کارشناسان و صاحبنظران صنعت گردشگری بر این باورند که توریسم مذهبی به دلیل موقعیت فرهنگی – مذهبی خاص، در ایران جای رشد و توسعه بسیار دارد. تنوع مراکز، آثار و ابنیه تاریخی و عبادتگاه‌های ادیان مختلف در کشور، در مقایسه با کشورهای دیگر کم‌نظیر است و کشور ایران در تمام حوزه‌های مذهبی دنیا، ‌توانایی جذب توریسم را دارد و فضای خاص فرهنگی موجود، توسعه توریسم مذهبی – فرهنگی را در آن امکان‌پذیر می‌کند. مراسم مختلف فرقه‌های دین مسیحیت نظیر کریسمس، عید پاک و غیره،‌ فرصت مناسبی را برای سفرهای مذهبی فراهم می‌کنند؛ زیرا ایران به سبب در اختیار داشتن برخی از کلیساهای قدیمی و باستانی؛ مانند قره‌کلیسا در آذربایجان غربی و کلیسای وانک در اصفهان، می‌تواند در جذب گردشگر، خصوصاً مسیحیان و به ویژه ارامنه نقش مهمی ایفا کند. عبادتگاههای زرتشتیان در شهرهای یزد و کرمان ، خانقاههای اسماعیلیان در استانهای مرکزی و قزوین و خراسان، تعدادی از آتشکده های قدیمی زرتشتی و معابد باستانی میترائیسم ، و .... می توانند علاوه بر جذب پیروان این آئینها ، تعداد بیشماری از علاقمندان به اماکن تاریخی و مذهبی را نیز به این شهرها جذب نموده و امکانات توریستی را در اختیار آنها قرار دهند .

از مهمترین مراکز عبادی و زیارتگاهی شیعیان جهان می توان به بارگاه مقدس امام هشتم شیعیان در شهر مقدس مشهد و بارگاه مقدس برادر ایشان در شهر شیراز و بارگاه مقدس خواهر ایشان در شهر قم اشاره داشت که هر ساله میلیونها نفر از زوار و گردشگران شیعه مذهب را به سوی خود جلب می نمایند .

توسعه جهانگردی برای رشد اقتصادی و اجتماعی

جهانگردی دارای خاصیّت ویژه‌ای است كه می‌توان آن را به منزله نیروی محرك توسعه اقتصادی در تمامی كشورها محسوب كرد. هیچ كشوری را نمی‌توان یافت كه فاقد مواد اولیّه لازم برای توسعه جهانگردی باشد. آنچه كشورها را از هم متمایز می‌سازد، جاذبه جهانگردی به شمار می‌رود. طرح‌های جهانگردی در كشورهای در حال توسعه از طریق ارائه كمك‌های فنی و قرضه‌های مالی به طور وسیعی از طرف بیشتر سازمان‌های مالی بین‌‌المللی و دفاتر تأمین‌كننده كمك‌های اقتصادی و مالی جهانی مورد حمایت قرار گرفته است.

آسیب‌شناسی جهانگردی از چشم‌انداز منتقدان

برخی از صاحبنظران، جهانگردی بین‌المللی را نوعی استعمار اقتصادی تلقّی می‌كنند و برخی نیز به توأم بودن جهانگردی با تورم بیش از اندازه اقتصادی تصریح می‌کنند؛ زیرا هزینه‌هایی كه جهانگردان وارد شونده بر یك كشور، صرف اقامت، پرداخت به كاركنان و همینطور خرید كالا، غذا و افراد وابسته به این صنعت می‌كنند، موجب ایجاد فشار در بازار كالاها و خدمات می‌شود و در نتیجه سطح قیمت‌ها را بالا می‌برد. همچنین افزایش تعداد جهانگردان موجب توسعه تأسیسات مورد نیاز جهانگردان و از این طریق باعث ترقّی سریع بهای زمین و مستغلات می‌شود. از طرف دیگر مخالفان این امر، اشتغال در صنعت جهانگردی را موجب تنزّل حیثیت افراد یك ملّت می‌دانند.

چشم‌اندازهای مثبت به جهانگردی

به نظر مسئولان سازمان جهانی جهانگردی، این فعالیت به‌طوركلّی از نظر اجتماعی و فرهنگی آثار مثبتی دارد.

جهانگردی، گسترش افق‌های اندیشه ساكنان كشورهای مقصد را از راه تغییر نگرش بومی و كاهش پیش‌داوری‌هایی با خصلت ملّی میسّر می‌سازد. جهانگردی از نظر فرهنگی گسترش فرهنگ‌های منطقه‌ای، هنرهای مردمی و گنجینه‌های هنری را امكان‌پذیر می‌سازد. در حقیقت فوائد ناشی از فراگیری مهارت‌ها، آشنایی با عقاید جدید یا نحوه و سطح زندگی جدید، لزوماً به معنای فراموش شدن نحوه زندگی سنتّی نیست كه بعضی از منتقدان ذكر كرده‌اند، بلكه با نظارت و برنامه‌ریزی در یک چارچوب صحیح و مقرّرات آگاهانه و نیز حفاظت از محیط زیست، می‌توان حداكثر استفاده را از این صنعت برد. در مواردی كه برنامه‌ریزی‌های جهانگردی مبتنی بر مطالعات و بررسی‌های قبلی بوده است، نتیجه مطالعات غالباً نشان داده كه سرمایه‌گذاران مطلع، سرمایه‌گذاری در صنعت جهانگردی را مرجّح بر سایر سرمایه‌گذاری‌ها تشخیص داده‌اند. به طور كلّی برخی از

تأثیرات مثبت جهانگردی در كشورها عبارت است از:

1) صدور كالا از طریق خرید و ره‌آوردهای جهانگردی توسط سیاحان

2) ایجاد خدمات مختلف برای استفاده جهانگردان

3) توسعه و پیشرفت انواع تأسیسات جهانگردی و صنایع وابسته

4) توسعه و پیشرفت آژانس‌های مسافرتی

5) توسعه و پیشرفت وسائل حمل و نقل

6) استفاده از درآمد ناشی از سرمایه‌گذاری‌های خارجی

7) توسعه راه‌ها و فرودگاه‌ها

8) ایجاد مؤسسات و مراكز حفظ و نگهداری آثار باستانی و تاریخی

9) توسعه مؤسسات دیگر وابسته به صنعت جهانگردی

10) به وجود آمدن جاذبه‌های مختلف جهانگردی

از سویی دیگر ، جهانگردی از نظر روحی و فرهنگی، معنوی و مادی بر روی جهانگردان و مردم مناطق جهانگردپذیر آثار دو جانبه‌ای دارد. بنابراین از اثرات جهانگردی در ارتقای فرهنگ روحی- معنوی مسافران می‌توان به موارد ذیل به‌طور خلاصه نیز اشاره کرد:

خداشناسی و تهذیب اخلاق

پند آموختن از تاریخ

سلامتی روح و جسم

آموختن دانش و معرفت

تقویت آداب و رسوم و سنن ملی

روز جهانی جهانگردی:

از سال ۱۹۸۰، سازمان جهانی گردشگری سازمان ملل متحد ، سالانه روز ۲۷ سپتامبر را به عنوان روز جهانی گردشگری جشن می‌گیرد. اساسنامه این روز در تاریخ ۲۷ سپتامبر سال ۱۹۷۰ به تصویب سازمان جهانی گردشگری رسید. انتخاب و تصویب این روز نقطه عطفی در گردشگری جهانی محسوب می‌شود. هدف از گرامیداشت چنین روزی، بالا بردن سطح آگاهی در مورد نقش گردشگری در جامعه جهانی و نشان دادن چگونگی تأثیر گردشگری بر ارزش‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در سراسر جهان است.


منابع:

1. آراکلوا، ویکتوریا؛ ولی صمد، به سرپرستی حمداله صادقی‌نیا، بازگشت به ایرانشهر، قفقاز: مرکز ایرانشناسی قفقاز، 1382.

2. دیبائی، پرویز، شناخت جهانگردی، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی، 1371، ص 7 و 14.

3. فیض‌بخش، هوشنگ، صنعت جهانگردی در ایران و جهان، تهران: مدرسه عالی خدمات جهانگردی و اطلاعات، اسفند ماه 2535.

4. محلاتی، صلاح‌الدین، درآمدی بر جهانگردی، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1380.

5. معصومی، مسعود، درآمدی بر رویکردها در برنامه‌ریزی توسعه گردشگری محلی، شهری و منطقه‌ای، تهران: سمیرا، 1388.

6. همایون، محمدهادی، جهانگردی به عنوان یک ارتباط میان‌فرهنگی: مطالعه تطبیقی الگوی غربی معاصر و الگوی اسلامی، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، 1384.

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی،خیابان ایران شناسی،شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات