بنیاد ایران شناسی-معاونت پژوهشی
قیام چاكوتاهیها و تنگستانیها بر علیه انگلیسیها

نويسنده : دکتر امیرحمدالله صادقی نیاتاريخ: پنج شنبه 12 شهریور 1394

قیام چاكوتاهیها و تنگستانیها بر علیه انگلیسیها

به مناسبت 12 شهریور ، روز شهادت رئیسعلی دلواری و روز مبارزه با استعمار انگلیس

قیام چاكوتاهیها و تنگستانیها بر علیه انگلیسیها

قیام چاكوتیها و تنگستانیها بر علیه انگلیسیها از سال 1294ش/1915 م. شروع شد و پس از حدود هفت سال جنگهای متوالی و خونین بالاخره در سال 1300 ش/ 1921م. تقریباً‌ پایان یافت.

نهضت جنوب ایران به جلوداری رئیس علی دلواری و همراهی و همگامی سران قبایل تنگستان، بوشهر، دشتی و دشتستان از جمله : زایر خضرخان اهرمی، شیخ حسین خان چاه کوتاهی، خالوحسین بردخونی، غضنفر السلطنه برازجانی و پشتیبانی آزادگانی چون : سیّد محمّد رضا کازرونی و میرزا علی کازرونی در جریان جنگ بین الملل اوّل، نقطه عطفی در تاریخ مبارزات مردم جنوب ایران بشمار می رود. این نهضت خود جوش و مردمی که بر پایه دو اصل اساسی زندگی، یعنی عقیده و جهاد بنا شده بود، هدایت دینی را از علماء آگاه زمان از جمله : شیخ الشریعه اصفهانی، سیّد مصطفی کاشانی از نجف اشرف و مجتهدین منطقه سیّد عبدالله بهبهانی، سیّد مرتضی اهرمی و شیخ محمّد حسین برازجانی و هویّت ملّی را از احرار و سران عشایر غیور و میهن دوست دریافت نمود.

نهضت تنگستان و قیام مردمی جنوب ایران به پیشگامی رئیس علی دلواری از جمله مقاومتهای ضدّ استعماری در تاریخ کشوراست که بر دو انگیزه دینی و ملّی استوار است. آنچه از اسناد تاریخی برمی آید، برجستگی بُعد اعتقادی آن است، زیرا جهت گیری سیاست دولت وقت، به عنوان منشأ اقتدار ملی، بر اصل بی طرفی بنا شده بود و نه تنها در طول مبارزه مساعدتی در راه پیروزی قیام ننمود که در بسیاری مواقع برپایۀ همان اصل، رودرروی مبارزان و همسو با دشمنان قرارداشت. در منطقه نیز، همفکری و همیاری سران قبایل وجود نداشت که جبهۀ واحد و همگونی در برابر دشمن ایجاد شود، بلکه جریان تقابلی حکام دوست و همسو با منافع انگلیس، در برابر سران مجاهدین، عرصه را نیز برآنان تنگ می نمود. بنابراین از جهت سیاسی، اجتماعی و نظامی، زمینۀ قیام فراهم نبود و به همین دلایل، این قیام نتوانست جنبۀ ملّی و سراسری به خود گیرد. امّا از نظراعتقادی و بُعد مذهبی به لحاظ واکنش علمای دینی و مراجع تقلید در نجف اشرف، که در آن زمان مرکزثقل حوزه های علمیّه شناخته می شد، مقابله با اجانب و اشغالگران به منزلۀ جهاد در راه دین و دفاع از حریم مسلمین تلّقی می شد و به صراحت حکم جهاد صادر گردید. این امر، مردم خطّۀ جنوب را که هم تقیّد دینی داشتند وهم درحوزۀ جغرافیایی خلیج فارس، با عراق به منزلۀ بخشی از بلاد مسلمین و وابسته به دارالخلافه اسلامی دارای ارتباطات منطقه ای بودند و از همه مهمتر اینکه منطقۀ زندگی خود را در اِشغال بیگانه می دیدند، پیروی ازدستورات و احکام علماء واجب شمرده می شد. براین اساس، گرایش و عملکرد شخص رئیس علی در ارتباط با این حرکت، بیش از هرچیز بر مبنای احکام دینی شکل گرفته بود.

تنگستان منطقه‌ای کوهستانی در جنوب شرقی بوشهر است‌ و از جنوب دشتستان بوشهر تا ساحل دریا امتداد دارد. شهرستان تنگستان شامل تنگستان شمالی به مرکزیت «اهرم» و تنگستان ساحلی به مرکزیت «دلوار» است‌. دلوار، زادگاه و محل فرمانروایی رئیسعلی دلواری است که در کشاکش جنگ اول جهانی و در حمله انگلیسی‌ها به بوشهر، رشادت بسیاری از خود نشان داد و به شهادت رسید.

رئیسعلی دلواری در سال ۱۲۶۳ هجری شمسی برابر با ۱۸۸۱ میلادی در روستای دلوار از توابع تنگستان متولد شد (1) . مادر رئیسعلی بنام شهین و پدرش زائیر محمد، کدخدای دلوار بود که بعد‌ها به «معین‌الاسلام» ملقب شد. با شروع نهضت مشروطیت، رئیسعلی در حالی که ۲۵ سال بیشتر نداشت از جمله پیشگامان مشروطه‌خواه در جنوب ایران شد و همکاری نزدیکی با محافل انقلابی و عناصر مشروطه‌طلب در بوشهر، تنگستان و دشتی آغاز کرد.

او با همراهی دیگر مشروطه‌خواهان بوشهر را از حاکمیت استبداد قاجاریه خارج کرد. رئیسعلی در دوران دیکتاتوری محمدعلی شاه قاجار علیه حکومت وی در جنوب دست به اسلحه برد و در سال ۱۲۸۷ هجری شمسی به درخواست ملاعلی تنگستانی و سیدمرتضی مجتهد اهرمی که مخالف استبداد محمدعلی ‌شاه قاجار بود، بوشهر را از سلطه عمال شاه قاجار آزاد کرد و حدود ۹ ماه شهر را در کنترل داشت. با تصرف گمرک بوشهر که در اجاره انگلیسی‌ها بود، نیروهای این کشور به دخالت نظامی در منطقه پرداختند و جنگ و گریزی آغاز شد که تا سال‌های جنگ اول جهانی ادامه یافت‌.

در آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ قوای روس از شمال و نیروهای انگلستان از جنوب، ایران را در معرض هجوم قرار دادند و کشتی‌های جنگی انگلستان در مقابل بوشهر لنگر انداختند و نیروهای اشغالگر در ۱۷ مرداد ۱۲۹۴ بصورت تدریجی قصد اشغال بوشهر و نواحی ساحلی اطراف را داشتند.

بوشهر برای موقعیت و منافع انگلستان اهمیّت فراوانی داشت، زیرا ورود عثمانی به جنگ و هم مرزی بصره و خوزستان موجب ضربه پذیر شدن منافع نفتی خوزستان می شد که انگلستان امتیاز بهره برداری آن را داشت. از سوئی بوشهر به عنوان نقطۀ استراتژیک ارتباطی، اقتصادی و سیاسی خلیج فارس متأثر از فعالیتهای گسترده نمایندگی آلمان به ویژه واسموس و پیشینه تحرکات سیاسی این بندر، بصورت کانون و فعالیتهای ضد انگلیسی درآمده بود. انگلیسی ها بمنظور بدست گیری ابتکار عمل و جلوگیری از خطرناک شدن وضع خلیج فارس ، بخشی از عملیات علیه عثمانی در بین النهرین را با تصرف بصره و پیشروی در سرزمینهای عثمانی آغاز و این عملیات را از بوشهر بعنوان مرکز فرماندهی و تدارکاتی خود هدایت نمودند. بنابراین تسلط اطمینان بخش بر این بندر استراتژیک برای آنان ضرورت داشت. انعکاس وسیع فتاوای جهاد علماء عراق در بوشهر، انگلیسی ها را بشدت دچار وحشت نمود و چاره کار را در اشغال بوشهر دیدند. در تاریخ یکشنبه 8 اگوست 1915 م مطابق با 26 رمضان 1333هـ .ق نیروهای انگلیسی بدون مقدمه و اخطار قبلی و اعلام جنگ به دولت ایران، در بوشهر پیاده شدند. آنان که قبلاً جزایر خلیج فارس را متصرف شده بودند، بوشهر را که علاوه بر موقعیت ژئوپولتیک، مرکز عمده ی مبادلات تجاری و صادرات و واردات با شبه جزیره ی هند و شیخ نشینهای حوزه خلیج فارس و کشورهای اروپائی بویژه انگلستان و آلمان بود، به اشغال درآوردند.این اقدام، مرزنشینان غیور تنگستانی را که در گذشتۀ نه چندان دور تا یکی دو سال قبل از جنگ جهانی اوّل سابقۀ برخورد و مقابله با نیروهای تجاوزگر داشتند، به عکس العمل واداشت. رئیس علی دلواری که دردوران مشروطیّت به همراهی علم الهدی اهرمی، نظام امور بوشهر را بدست گرفته و بر سر کنترل و نظارت برگمرگ، با انگلیسی ها کلنجار رفته بود و همچنین قبل از شروع جنگ بین الملل هم تجربه برخورد با نیروهای انگلیسی را داشت، در نوک پیکان حمله به اشغالگران قرار گرفت.

شورش بزرگی جنوب ایران ، به ویژه بوشهر را فراگرفت و آیت الله سید عبدالحسین لاری ، سید عبدالله بلادی و پاره ای دیگر از علما دستور مقاومت و مبارزه با انگلیسی ها را دادند . رئیسعلی دلواری ، همراه با زایر خضرخان اَهرَمی و شیخ حسین چاکوتاهی به قیام بر ضد انگلیسی ها برخاستند و ضربات زیادی به آنها وارد آوردند .

رئیس علی در همه ی درگیری هایش با نیروهای انگلیسی، متأثّر از ایمان دینی و اراده ی قلبی و با تکیه بر هوش نظامی و تجربه ی پارتیزانی خود، توانست موفقیّت های چشمگیری را به دست آورد .

قیام مردم تنگستان به رهبری وی روی هم هفت سال طول کشید و در این مدت دلیران تنگستانی دو هدف عمده را دنبال می‌کردند، پاسداری از بوشهر و دشتستان و تنگستان به عنوان منطقه سکونت خود و جلوگیری از حرکت قوای بیگانه به درون مرزهای ایران و دفاع از استقلال وطن.

اساس و شاید بهانه این قیام از توقیف نمایندگان سیاسی آلمان (واسموس و دیگران) و عثمانی شروع می‌شود و پس از مبادله چندین نامه بین شیخ حسین خان چاكوتاهی و كنسول انگلیس مقیم بوشهر، بلاخره به جنگ منتهی می‌گردد. نمونه ای از آن نامه‌ها و تلگرافها در زیر نقل می‌گردد.

متن تلگراف كاكس كنسول انگلیس به شیخ محمّد حسین تنگستانی :

« جناب مستطاب علام فهام شیخ محمّد حسین زیدت افاضاته، چون یقین دارم كه رعیت صادق ایران هستید، مقتضی می‌دانم كه حقایقی را كه شاید نزد خودتان هم به آن دوستدار اطلاع بدهم. دولت انگلیس از سابق دوست صادق ایران بوده و در اشكالاتی كه ایران داشته مساعدت نموده، دولت آلمان و عثمانی سعی دارند كه بی‌طرفی ایران را پایمال نمایند، معلوم شد كه قنسول آلمان در بوشهر سعی دارد كه اهالی تنگستان را تحریك به حمله به بوشهر نماید لازم شد كه از بوشهر دفع شود، از اوراق موجود معلوم شد كه سفیر آلمان به دستیاری مامورین سوئدی ژاندارمری بدون اطلاع ایران و امراء و اعیان جنوب را می‌خواهد برانگیزاند به مخاصمه با دولت انگلیس كه هیچ قصد غیر از دوستی با خودتان ندارد. نه تنها خودتان را دچار مصیبت خواهد كرد بلكه ثلث دولت خود را نیز مال المصالحه قرار خواهید داد … كاكس بالیوز انگلیس مقیم بوشهر.» (2)

جواب شیخ محمّد حسینخان به كنسول انگلیس :

« جناب مستركاكس بالیوز انگلیس مقیم بوشهر، تلگراف شما رسید؛ اگرچه با صداقت در تابعیت دولت علیه ایران حق مخابره مستقیم با شما كه نماینده اجنبی هستید، نداشتم كما اینكه مخابره شما هم می‌بایست بتوسط حكومت جلیله باشد ولی به ملاحظه ضرورت وقت به جواب مبادرت می‌نماید. در این موقع كه دولت جلیله ایران مسلك بی‌طرفی اختیار نموده به ملت نیز با وصف معلوم بودن احساساتش متابعت دولت را كرده است، دست از پا خطا ننموده ؛ اگر به دیده انصاف ملاحظه شود، دولت انگلیس و روس این بیطرفی را محترم نشمرده و مداخلات دولت متبوعه شما و روس در خلیج فارس و نقاط شمالی ایران شاهد صدق به این مطلب است. اینكه آلمانیها در خیال فریب دادن عشایر ایران هستند، مطلبی است كه تاكنون برهان قوی بر صحتش بدست نیامده و برخی صحت مشترك الورود بوده، بلكه شما این طریقه غیر مرضیه را به آنها آموختید و كمال اسف را دارم كه بدون مراعات نزاكت مستخدمین ژاندارمری را متهم به بعضی حركات كرده و حال آنكه به خوبی مستحضر هستید كه تاكنون حركتی كه منافی بی‌طرفی باشد از آنها بروز ننموده. امّا اینكه دولت خود را فرمانده بزرگ مسلمانان یاد نموده اند، خیر خواهانه اعلام می‌نماید كه شایسته دانش و بینش شما نبوده و این عبارت احساسات دینی مسلمانان را جریحه دار می‌نماید.

ملت ایران را عقیده این است كه صدمات وارده از شمال به تصدیق دولت انگلیس بوده، هتك احترام ارض اقدس خراسان و سكوت دولت متبوعه شما این عقیده را تائید نمود. به خوبی می‌دانید كه ملت ایران بعد از متابعت دیانت دوستدار دولت و استقلال خود بوده و كمال احتراز را از مخالفت با دولت خود دارد، ولی در عین حال همینكه از ناحیه مقدسه شریعت حكمی و امری صادر گردید، مال و جان در راه انفاذش صرف می‌كند، به واسطه خلف قول و هجوم به بصره بود كه علمای عراق با شما مخالف شدند.

اینجانب به ملاحظه وقت تاكنون توانسته ام جلوگیری از هیجان مخالف آمیر نمایم، ولی با كمال اسف به شما اطلاع می‌دهم كه عملیات اخیر شما در خلیج فارس و ناصری و محمره و بردن قنسول آلمان كه به كلّی مخالف بی‌طرفی ایران بوده، بیشتر افكار را به هیجان آورده است. بر شما است كه ترك مهاجمه بكنید و به ارجاع قنسول آلمان روابط را محفوظ بدارید. اگر عملیات جنگجویانه شما دوام پیدا كرد جلوگیری از ملت ممتنع گردد، ملامت و مسئولیت راجع به شماست كه از خط بی‌طرفی تخطی نمودید و اینجانب را هیچ ملامت و مسئولیتی نیست. لقد اعذر من انذر خادم الشریعه – محمّد حسین برازجانی. » (3)

بالاخره شیخ حسین چاكوتاهی (سالار اسلام) وزایر خضرخان تنگستانی (امیرالاسلام) كه هر یك رئیس طایفه بلوك چاكوتاهی و رئیس طایفه بلوك تنگستان بودند، پس از توقیف نمایندگان سیاسی آلمان و عثمانی توسط نیروهای انگلیس، به دلیل نقض بی‌طرفی ایران توسط انگلستان، جداً‌ از كنسول انگلیس خواستار شدند كه نمایندگان سیاسی آلمان و عثمانی را تحویل داده یا به شیراز بفرستد تا هر طور كه والی فارس صلاح دانست با آنها رفتار شود.

امّا كنسول انگلیس این پیشنهاد را قبول نكرده و در جواب نوشت كه چون كنسولهای آلمان و عثمانی بر علیه دولت انگلیس اقداماتی كرده اند، نمی‌توان آنها را تسلیم كرد. از طرف چاكوتیها و تنگستانیها (دشتستانی‌ها) نسبت به این حركت و جوابیه كنسول انگلیس اعتراض می‌شود و حتی كنسول انگلیس تهدید می‌شود كه چنانچه از تحویل نمایندگان سیاسی مزبور خودداری شود، جبراً‌ آنها را تحویل خواهیم گرفت و یا برای جبران این عمل كنسول انگلیس را دستگیر و زندانی خواهیم كرد. بالاخره پس از ردوبدل شدن این پیغام پسغامها جنگ شروع می‌شود و زد و خوردهای متعددی بین طرفین به وقوع می‌پیوندد.

نبرد بوشهر

زمانی که مقامات انگلیسی تصمیم قطعی درباره اشغال بوشهر و پیشروی به سوی شیراز را داشتند به منظور تطمیع رئیس علی، دونفر از متابعان حیدرخان حیات داودی را به دلوار گسیل داشتند تا موافقت او را با پیاده شدن قوای انگلیس در کرانه خلیج فارس و حرکت به سوی شیراز جلب کنند. نمایندگان حیدرخان ضمن ملاقات با رئیس علی متذکر شدند که چنانچه او از قیام علیه قوای اشغالگر صرف نظر کند، مقامات انگلیسی چهل هزارپوند به او خواهند پرداخت. رئیس علی در پاسخ می‌گوید: «چگونه می‌توانم بی‌طرفی اختیار کنم در حالی که استقلال ایران در معرض خطر جدی قرار گرفته‌است؟»

پس از مراجعت نمایندگان حیدرخان، نامه تهدیدآمیز از طرف مقامات انگلیسی به رئیس علی نگاشته شد مبنی بر این که: «چنانچه بر ضد دولت انگلستان قیام و اقدام کنید، مبادرت به جنگ می‌نماییم، در این صورت خانه‌هایتان ویران و نخل‌هایتان را قطع خواهیم کرد.» رئیس علی در پاسخ مقامات انگلیسی نوشت: «خانه ما کوه‌است و انهدام و تخریب آن‌ها خارج از حیطه قدرت و امکان امپراطوری بریتانیای کبیر است. بدیهی است که در صورت اقدام آن دولت به جنگ با ما، تا آخرین حد امکان مقاومت خواهیم کرد.»

نبرد دلوار

رئیسعلی بعد از این كه قوای انگلیس بوشهر را به تصرف خود درآوردند، به مقابله با تجاوزگران پرداخت و شكست‏های سنگینی بر آنان وارد كرد. جنگهای دلوار، کوه کزی، شبیخون نیروهای مستقر در بهمنی و درگیریهای تنگک، همگی نقش مؤثّر رئیس علی در هدایت نیروهای جهادی و ایجاد مشکل برای انگلیسی ها را به وضح روشن و برجسته نمود. نیروهای انگلیسی همزمان با حمله به بوشهر قصد تصرف ناحیه دلوار را داشتند. دلوار محلی بود که پیش از آن چندبار سربازان انگلیسی به آن جا تجاوز کرده، اما طعم شکست را در این ناحیه چشیده بودند. رئیس علی دلواری و شیخ حسین خان چاه کوتاهی و زایرخضرخان اهرمی از این وقایع آگاه و در مقام دفاع از وطن بر آمدند. قیام دلیران تنگستان علیه اشغالگران آغاز شد و نیروهای متجاوز انگلیسی که قریب به پنج هزار نفر بودند در دام دلیر مردان تنگستانی گرفتار آمدند و عده زیادی از متجاوزان انگلیسی در این حمله کشته شدند. عملیات چریکی پیروزمندانه رئیس علی، سایر مبارزان تنگستان را تشویق به همراهی با او کرد. تا تابستان ۱۹۱۵ عملیات موفقی را بر علیه نیروی دریایی انگلیس رهبری کرد. انگلیسی‌ها مجبور شدند نیروهای کمکی از عراق و هند به بوشهر اعزام کنند و دلوار را به شدت بمباران کردند.

مهمترین این سلسله درگیریها جنگ معروف (كوه گزی) می‌باشد كه در این جنگ از دشتستانیها در حدود 200 نفربه شهادت می رسند و یا زخمی می‌شوند و از طرف انگلیسیها در حدود 1900 نفر كشته و زخمی می‌شوند، ولی سرانجام این جنگ با پیروزی قوای انگلیسی به اتمام می‌رسد و در جریان درگیری شیخ عبدالحسین خان چاكوتاهی (پسر شیخ حسین خان) به شهادت می‌رسد. تاریخ وقوع این جنگ شوال 1333 ق مطابق با 1915 م. بوده است.

شهادت رئیسعلی

جنگ میان دلیران تنگستان به رهبری رئیس علی از یک سو و نیروهای بریتانیا و خوانین متحد آنان از سوی دیگر به طور پیاپی و پراکنده تا شهریور ۱۲۹۴ خورشیدی ادامه یافت و انگلیسی‌ها نتوانستند بر رئیس علی و یارانش برتری یابند. رئیس‌علی در محلی به نام «تنگک صفر» هنگام شبیخون به قوای بریتانیا توسط فردی نفوذی و اجیر شده به نام غلامحسین تنگکی،از پشت سر هدف گلوله قرار گرفت و در سن ۳۳ سالگی به شهادت رسید. تاریخ شبیخون مذکور و شهید شدن رئیسعلی دلواری در همه منابع، شب ۲۳ شوال ۱۳۳۳ قمری برابر با ۳ سپتامبر ۱۹۱۵ میلادی نقل شده‌است، که برابر با ۱۱ شهریور ۱۲۹۴ خورشیدی و می‌تواند با ۱۲ شهریور تقویم خورشیدی برجی رایج آنزمان برابر بوده باشد (4) .

مبارزات رئیس علی دلواری برگ زرین دیگری در تاریخ مقاومت دلیر مردان ایران در مبارزه با استعمار است و رئیسعلی از آن زمان ، به نماد مقاومت و مبارزه مردم جنوب بر ضد سلطه ی خارجی تبدیل شده است .

پس از یك هفته که از شهادت رئیسعلی گذشت درگیری‌ها مجدداً‌ آغاز شد و به فاصله دو سه ماه انقلاب به شیراز هم سرایت كرد. یاور علینقی خان پسیان فرزند ژنرال حمزه پسیان رئیس ژاندارمری فارس بر علیه انگلیسیها قیام كرد و كنسول انگلیس (كلنل اكونور) مقیم شیراز و چند نفر دیگر را دستگیر كرد و نزد دشتستانیها فرستاد كه این افراد تا یكسال در زندان دشتستانیها توقیف بودند.

از طرفی چون ماموران ژاندارمری فارس، قوام شیرازی را عنصری وابسته به انگلیسیها می‌شناختند به خانه وی حمله كردند، ولی قوام موفق به فرار شد و از راه لارستان به بندر لنگه و از آنجا به بوشهر رفت. در بوشهر انگلیسیها او را كاملاً‌ تجهیز كردند و پس از تحویل مقدار زیادی اسلحه و مهمات به او، از وی خواستند كه به شیراز مراجعت نماید. این بود كه قوام به شیراز برگشت و توانست عده زیادی از ماموران ژاندارمری فارس را به سوی خود جلب كند. از این رو چون كلنل علینقی خان پسیان و پسر عمش غلامرضا خان تقریباً‌ دست تنها شدند و یارای مقاومت و مبارزه در برابر قوام را در خود ندیدند ناچار درصدد برآمدند تا یكدیگر را بوسیله اسلحه هدف قرار دهند و بدین وسیله خودكشی نمایند.

در نتیجه اجرای این تصمیم علینقی خان پسیان كشته شد ولی غلامرضا خان مجروح گردید. هرچند قوام نیز هرگز پایش به شیراز نرسید و در چند فرسخی شیراز از اسب به زمین افتاد و فوت شد، ولی فرزند او ابراهیم قوام وارد شیراز شد و تعدادی از ژاندارمهای وفادار به كلنل علینقی خان و عده ای از ملیون و احرار فارس را اعدام نمود.

پی نوشت :

1- دلوار امروزه شهری از توابع شهرستان تنگستان از توابع استان بوشهر است.

2ـ حسین مكی، تاریخ بیست ساله ایران، ص 55.

3ـ همان، صص 57-56.

4- سپتامبر ۱۹۱۵ میلادی برابر با ۱۱ شهریور ۱۲۹۴ خورشیدی ، تقویم خورشیدی - قمری - میلادی پنج هزار

سالی

امّا كنسول انگلیس در شیراز، همچنان در توقیف تنگستانیها بود تا اینكه بین انگلیسیها و چاكوتاهیها و تنگستانیها موقتاً‌ متاركه برقرار شد و اسرای طرفین مبادله گردیدند.

ولی پس از یك سال جنگ و درگیری مجدداً‌ بر سر خط راه آهن بین بوشهر و برازجان آغاز گردید. (خط آهن مذكور در زمان نخست وزیری سید ضیاءالدین طباطبایی توسط انگلیسیها برچیده شد).

خلاصه این سلسله جنگها همواره ادامه داشت تا اینكه در زمان صدارت مشیرالدوله در سال 1299 ش/ 1921 م. شیخ حسین خان چاكوتاهی هم به شهادت رسید و طبیعتاً‌ این نبرد پس از چندی خاتمه یافت.

مدفن و بزرگداشت

پیکر او ابتدا در نزدیکی حرم امامزاده‌ای در روستای «کله بند» به خاک سپرده شد. اما به موجب وصیت خود رئیس‌علی، او را در جوار حرم علی بن ابی‌طالب در وادی‌السلام دفن کردند.

کنگره هشتادمین سال شهادت وی در سال ۱۳۷۳ در بوشهر برگزار شد. همه ساله بزرگداشت وی در استان بوشهر بخصوص محل تولد وی دلوار در سالروز شهادت او گرامی داشته می‌شود.

در ایران با مصوبه شورای عالی انقلاب روز ۱۲ شهریور بعنوان سالروز شهادت رئیسعلی دلوری از سال ۸۹ به نام «روز مبارزه با استعمار انگلیس» نامگذاری شده‌است.

در كتابهای (فارس و جنگ بین الملل) و (دلیران تنگستان) صحنه‌های تراژدی این وقایع به خوبی تصویر شده است.


منابع:

- قیام رئیسعلی دلواری علیه انگلیس، موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی

- رئیسعلی دلواری، تجاوز نظامی بریتانیا و مقاومت جنوب، سیدقاسم حسینی، انتشارات شیراز

- رئیسعلی دلواری؛ تجسم آزادیخواهی، پژوهشکده باقرالعلوم

- تاریخ بیست ساله ایران ، حسین مکی

- فارس و جنگ بین الملل ،

- دلیران تنگستان ،

- رئیسعلی دلواری https://fa. Wikipedia.org/wiki/

خالو حسین بردخونی رئیسعلی دلواری

زایر خضرخان اهرمی

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی،خیابان ایران شناسی،شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات