بنیاد ایران شناسی-معاونت پژوهشی
ابوبکر محمدبن زکریای رازی

نويسنده : زهره شیرین بخشتاريخ: پنج شنبه 5 شهریور 1394

ابوبکر محمدبن زکریای رازی

فیلسوف ، شیمیدان ، فیزیکدان ، داروساز ، و طبیب بزرگ ایرانی

ابوبکر محمدبن زکریای رازی معروف به «جالینوس العرب» دانشمند و طبیب بالینی، دارو ساز ، شیمیدان ، فیزیک‌دان و فیلسوف ایرانی و یکی از دانشمندان برجسته کشورمان است که در زمینه‌های گوناگون علمی و پزشکی آثار متعددی خلق کرده است.

زکریای رازی در ری متولد شد. او در ابتدا به کار صرافی و زرگری اشتغال داشت و همین شغل مقدمات علاقه او به کیمیاگری و علم شیمی را فراهم ساخت.

وی همچنین یکی از بزرگترین اطبای تاریخ اسلام نیز به شمار می‌رود. رازی در جوانی از سوی منصور بن اسحاق امیر سامانی به ریاست بیمارستان ری منصوب شد و بعدها کتاب «طب منصوری» را برای این امیر سامانی نگاشت. وی همچنین در دوران خلیفه المکتفی بالله به بغداد منتقل شد و ریاست بیمارستان بغداد را برعهده گرفت.

عمده شهرت رازی بواسطه آثاری است که او در زمینه طب انجام داده است. رازی در نظریات خود درباره بیماری‌ها پیرو جالینوس بود اما در عمل از اصول طبی بقراط پیروی می‌کرد. وی تلاش می‌کرد با توجه به سیر بیماری و ویژگی‌های هر مرض ، با پرهیز غذایی و بهداشتی ، روند درمان بیماری را تکمیل کند. به نظر او پزشک موفق کسی بودکه بتواند با توجه به تغذیه روند بیماری را کنترل و درمان کند.

«علی بن ربن طبری» دانشمند طب ایرانی را از استادان رازی دانسته‌اند. بنابر قول محققان، رازی حدود 220 کتاب و رساله در علوم مختلف دارد که نیمی از آنها به علم طب اختصاص دارد . برخی از مهم‌ترین آنها عبارت است از:

«الحاوی فی الطب» کتاب مهمی است به زبان عربی نوشته شده و به مجموعه‌ای از دانش پزشکی با موضوع بهداشت شخصی، بیماری‌ها و علائم و درمان آنها با دارو و غذا که از طب یونانی و هندی اقتباس شده اشاره دارد ضمن اینکه رازی دیدگاه‌ها و تجربیات خود را نیز به آن اضافه کرده است.این کتاب که به جامع کبیر نیز معروف است، شامل 20 جلد بوده و در حقیقت نتیجه مشاهدات رازی از کتب دیگر پزشکی است و مجموعاً تجارب بالینی وی می‌باشد.

ابن عمید یکی از وزرای مشهور آل بویه گردآوری این کتاب را شروع کرد . او با گردآوری یادداشت‌های رازی و کمک گرفتن از شاگردان او به جمع‌آوری این اثر همت گمارد. این کتاب بر بسیاری از رساله‌ها و آثار دیگر در جهان اسلام و آثار پزشکان و محققان سایر ممالک جهان تاثیر شگرفی نهاد. کتاب الحاوی در سال 678 ق بوسیله فرج بن سالم به لاتین ترجمه شد و حدود دو قرن بعد در مغرب زمین انتشار یافت. منابع رازی در الحاوی آثار بقراط و جالینوس و سایر پزشکان قبل از او بوده است. این کتاب در زمان خود ، در دانشگاه ها و مراکز علمی اروپایی از مهمترین کتب درسی و مرجع دانش پزشکی محسوب می‌شد.

کتاب «الجدری و الحصبه» از آثار دیگر رازی و دارای اهمیت فراوانی است. این کتاب رساله طبی کوچکی است که درباره آبله و سرخک و تفاوت‌های این دو بیماری و شیوه درمان آنها بحث می کند . در این اثر وی برای نخستین بار تفاوت علائم این دو بیماری را شرح داده و به همین سبب بسیاری از دانشمندان غربی این اثر را از بزرگ‌ترین و مهم‌ترین تألیفات رازی می‌دانند . این رساله برای نخستین بار توسط ژ. والا. (G. valla) در سال 1498م در شهر ونیز و با عنوان «De pestilential» به چاپ رسید.

اثر دیگر او با نام «الحَصّی المولده فی الکُلی و المثانه» درباره سنگ کلیه و مثانه به نگارش درآمده و یکی از کتب طبی قابل توجه جهان در عصر خود بوده است که در سال 1896م در پاریس به چاپ رسیده است.

کتاب دیگر رازی با نام «الطب الروحانی» درباره علل روانی درمان بیماران است. وی در این اثر به کندوکاو در نفس و روح انسان و اثر آن بر سلامت جسم پرداخته است. به نظر رازی جسم و طبیعت آن تابع امور نفسانی هر فرد است. این اثر هم در جهان اسلام و هم در میان مستشرقین مورد توجه بسیار واقع شده است. بطور خلاصه می‌توان گفت کتاب درباره برتری عقل و لزوم غلبه انسان بر هوا و هوس است. طب الروحانی با عنوان

«La medicine spirituell» به فرانسه ترجمه شده است.

زکریای رازی در علم شیمی و کیمیا نیز اثری به نام «سرالاسرار» دارد که درباره کیمیای عملی است. به باور برخی مورخین این اثر نخستین کتاب در زمینه علم شیمی به شمار می‌رود که رازی در آن طبقه‌بندی دقیقی از اجسام ، فرآیند آزمایش‌های انجام شده خود و آلات و ابزار آزمایشگاهی ارائه داده است. در علم کیمیا باید رازی را از سر آمدان این علم در میان دانشمندان اسلامی محسوب کرد. او مولف دو اثر دیگر در زمینه کیمیا به نام‌های «کتاب الاکسیر» و «کتاب التدبیر» است . همچنین کشف جوهر گوگرد ( اسید سولفوریک ) و الکل از کشفیات مهم او در زمینه علم شیمی است. وی آزمایش‌های خود در زمینه علم شیمی را با چنان دقتی توصیف کرده که امروزه نیز می‌توان عین این آزمایشات را تکرار کرد.

این پزشک و شیمی‌دان مشهور ایرانی در عرصه فلسفی نیز دارای تحقیقات بی‌شماری در کلیات مسائل طبیعی و منطق و مابعد الطبیعه است. وی علیرغم اقبال عمومی در زمان خود به آثار ارسطو، مقلد سایر همعصران خود نشد و به نقد فلسفه ارسطویی و نوافلاطونی پرداخت و به همین سبب مورد بی‌مهری و غضب بسیاری از حکما و فلاسفه معاصر قرار گرفت . اسماعیلیان و ازجمله آنها ناصرخسرو قبادیانی با نظریات رازی و سیستم جهان‌بینی او سخت مخالف بوده و بر آراء او تاخته‌اند. ابوریحان بیرونی از معدود دانشمندانی است که رازی را تحسین کرده است.

رازی برخلاف سایرین به اهمیت تجربه و مشاهده در علوم واقف بود و به آن ارج می‌نهاد. وی را می‌توان یکی از افراد شاخص عالم اسلام در زمینه خردگرایی و تجربه‌گرایی به شمار آورد .

جهان بینی محمد بن زکریای رازی بر نگرش «مادی» بر هستی استوار بود. سیستم فلسفی رازی بر پنج اصل متکی بود که رازی آنها را ازلی و قدیم می‌دانست. این پنج اصل قدیم عبارت بودند از: آفریدگار، نفس، ماده، زمان و مکان. جهان‌شناسی رازی تا حدی تحت تأثیر جهان‌بینی ایرانیان باستان و بویژه مانویان نیز قرار داشت. وی درباره آفرینش معتقد است که ابتدا نوری روحانی آفریده شد و جهان بالا و برتر یعنی همان عقل از آن نور زائیده گشت ، در پی این نور تاریکی پدید آمد که از آن نفس حیوانی خلق شد. همزمان با انوار روحانی ، ماده نیز از قدیم وجود داشت که از آن ماده کیفیات چهارگانه یعنی سردی، گرمی و خشکی و تری حادث شده است و از این طبایع چهارگانه کلیه اجرام آسمانی و زمینی انسجام یافته است.


منابع:

- مفاخر و مشاهیر ایران، فرید قاسملو، علیرضا توکلی بینا، تهران، طاهر ، 1389

- تاریخ علم در ایران، مهدی فرشاد، تهران، امیرکبیر، 1365

- وسایت اینترنتی پژوهشکده باقرالعلوم و ویکی فقه

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی،خیابان ایران شناسی،شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات