بنیاد ایران شناسی-معاونت پژوهشی
شیخ صدوق

نويسنده : فائزه عقیقیتاريخ: سه شنبه 15 اردیبهشت 1394

شیخ صدوق

زندگینامه شیخ صدوق

ابوجعفر محمد بن علی ابن بابویه قمی ملقب به شیخ صدوق از پیشتازان علم حدیث در سال 305 ه.ق در شهر مقدس قم متولد شد. ولادت این عالم فقیه با آغاز نیابت حسین بن روح سومین نائب خاص امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) هم زمان بوده است.

پدر بزرگوار شیخ صدوق علی بن الحسین بن بابویه قمی، از فقهای بزرگ اسلام و در زمان امام حسن عسکری (ع) و امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) می زیسته و مورد احترام آن امامان بوده است. در نامه ای که امام حسن عسکری (ع) به علی بن بابویه نوشته وی را با کلماتی چون: شیخ معتمد و فقیه من خطاب کرده است. پدر شیخ صدوق هم در قم بدنیا آمد و زندگی را آنجا گذارند و در همان شهر نیز وفات کرده است. وی در ایام زندگی پر برکت خویش نزدیک دویست جلد کتاب تألیف کرده است.

شیخ صدوق دوران کودکی و آغاز جوانی را در دامان علم و فضیلت و تقوای پدر بزرگوارش علی بن بابویه سپری کرد. صدوق در محضر پدر، علوم و معارف را همراه با تربیت های عملی و اخلاقی فرا گرفت. پدری که در اوج علم و فقاهت و شهرت، زندگی خود و فرزندانش را از راه درآمد مغازه ای کوچک در بازار قم تأمین می کرد و روزگار را در نهایت زهد و قناعت می گذرانید. شیخ صدوق بیش از بیست سال از دوران پر برکت حیات پدر را درک کرد و در سن 22 یا 23 سالگی بود که پدر خود را از دست داد.

خانواده اصیل و اهل علم شیخ صدوق از یک سو و نیزهوش، ذکاوت وحافظه فوق العاده قوی و استعداد ذاتی او از سوی دیگر موجب گردید در مدتی کوتاه به قله های بلندی از کمالات انسانی دست یابد و در کمتر از بیست سالگی هزاران حدیث و روایت با راویان آن ها را به حافظه بسپارد.

شاید بتوان گفت یکی از عوامل مؤثر در موفقیتهای شیخ صدوق ، استادان بسیار زیادی است که داشته و توانسته از خرمن علوم آن ها ، خوشه های خوش بویی برگیرد . او ابتدا ضمن آنکه از محضر پدر خود علی بن بابویه درس می آموخت ، افزون بر آن در مجالس و محافل درسی بزرگان علم و ادب نیز حاضر می شد و از دروس همگی استفاده می کرد . همانطور که قبلاً ذکر گردید وی اساتید پرشماری داشته ، به گونه ای که بعضی از علما گفته اند : تعداد استادان صدوق از دویست نفر متجاوز بوده است . از جمله بزرگانی که شیخ صدوق از محضر آنها بهره برده می توان به ابوجعفر محمد بن یعقوب کُلینی نویسنده کتاب گرانمایه اصول کافی اشاره کرد.

پس از مرحوم کلینی نویسنده کتاب ارزشمند اصول کافی، شیخ صدوق از بزرگترین محدثان عصر خود به شمار می آید که علاوه بر ضبط و نقل حدیث، در علوم دیگر نیز تبحر داشته و تألیفات بسیاری از خود به جای گذاشته است. صدوق سالها از محضر کلینی استفاده نموده و به شنیدن و جمع آوری احادیث ائمه (ع) مشغول بوده است؛ اما بر خلاف شخصیت علمی کلینی که بیشتر از جهت جمع آوری، بررسی و نقل حدیث مشهور است، شیخ صدوق در سه زمینه روایت، مباحث کلام و فقه برجسته و ممتاز بوده است.

از میان مهم ترین شاگردان وی می توان از دانشمند بلند آوازه، محمد بن نُعمان معروف به شیخ مفید نام برد که خدمات بسیاری به جهان اسلام ارائه کرده است . آثار به جای مانده از وی حکایت از وسعت معلومات او دارد. شاگردان دیگر وی عبارت اند از:

ابن غضائری، ابو عبدالله، حسین بن عبید الله بن ابراهیمله، برادرش حسین بن علی بن بابویه قمی ، شیخ جلیل، ابو الحسن، جعفر بن حسین حسکه قمی، استاد شیخ طوسی، شیخ ابو جعفر، محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی معاصر شیخ طوسی، برادر زاده اش شیخ ثقه الدین حسن بن حسین بن علی بن موسی بن بابویه ، حسن بن محمد قمی (مؤلف تاریخ قم)، علی بن احمد بن عباس نجاشی (پدر نجاشی)، شیخ ابو البرکات، علی بن حسن خوزی، ابو القاسم علی بن محمد بن علی خزاز، ابو زکریا، محمد بن سلیمان حمرانی .

برخی از مهمترین آثار شیخ صدوق عبارتند از:

«من لا یحضره الفقیه» (دومین کتاب از کتب اربعه)؛«علل الشرایع »(درباره فلسفه احکام و علت تشریع آن‌ها نوشته شده است) ؛ «کمال الدین و تمام النعمه» (درباره اثبات وجود امام زمان و غیبت طولانی آن حضرت از نظر عقلی و نقلی)؛« التوحید»؛«الخصال»؛« الامالی»؛«عیون الاخبار الرضا»؛« صفات شیعه»؛«مصادقه الاخوان»؛«اثبات ولایت علی علیه‌السلام»؛«معرفت»؛«مدینه العلم»؛«مقنع در فقه»؛« معانی الاخبار»؛«مشیخته الفقیه».

مهمترین کتاب شیخ صدوق که خود نیز از آن یاد کرده و تا زمان پدر شیخ بهایی مورد استفاده عالمان دینی بوده اثری بوده به نام «کتاب مدینه العلم » که مفقود گشته و به دست ما نرسیده است .

بنا به نوشته ابن شهر آشوب در کتاب «معالم العلماء» ، کتاب «مدینه العلم» ده جلدی و کتاب « من لا یحضره الفقیه » چهار جلدی است و از این نوشته معلوم می شود که مطالب مدینه العلم بیش از دو برابر من لا یحضره الفقیه بوده است .

شیخ طوسی ، شیخ منتجب الدین و دیگران از این کتاب به عنوان یکی از مهمترین تألیفات شیخ صدوق یاد کرده اند و بسیاری از بزرگان دین از این کتاب روایت کرده اند.

شیخ حسین بن عبدالصمد حارثی (پدر شیخ بهاء الدین عاملی ) در کتاب درایه اش نوشته است : پایه ها و اصول معتبر حدیث ما پنج کتاب است : کافی ، مدینه العلم ، من لا یحضره الفقیه ، تهذیب و استبصار.

علامه مجلسی و پس از وی سید محمد باقر جیلانی (سید شفتی ) تلاشها و اموال زیادی صرف یافتن این کتاب کردند ولی اثری از آن به دست نیاوردند.

مشهورترین و بزرگترین کتاب شیخ صدوق - پس از «مدینه العلم » – «من لا یحضره الفقیه» است . این کتاب در بردارنده نزدیک به شش هزار حدیث می باشد که بر اساس ‍ موضوعات مختلف فقهی تدوین شده است .

مرحوم مامقانی به نقل از علامه طباطبایی (بحر العلوم ) می نویسد :برخی از اصحاب ، روایات این کتاب را بر سایر کتب اربعه به چند دلیل ترجیح می دهند؛ برخورداری مؤ لف از حافظه ای قوی که سبب ضبط بهتر روایات می باشد؛ استواری وی در نقل روایات ؛ متأخر بودن این کتاب از کتاب کافی ؛ و آنکه شیخ صدوق صحت آنچه که در این کتاب آورده ، خود ضمانت کرده است . وی هدفش تنها نقل روایت نبوده بلکه بنا به اظهار خود ، مطابق آنچه نقل کرده فتوا داده است : « من نخواستم مانند سایر مصنفان روایاتی را که در هر موضوع رسیده است ثبت کنم ، بلکه در این کتاب روایاتی را آورده ام که بر اساس آن فتوا می دهم و آنها را صحیح می دانم و معتقد به صحت آنها می باشم و این میان من و پروردگار ، حجت است ».

فقها و علمای بزرگ، شیخ صدوق را بیشتر با لقب رئیس المحدثین شناخته اند؛ زیرا او در شناخت احادیث، آگاه و در حفظ منابع و جمع آوری آن ها تلاش فراوان می کرده است. شیخ صدوق احادیث را به تناسب موضوعات مختلف دسته بندی و برای هر موضوع، باب جداگانه ای باز می کرد.

اهمیت کار شیخ صدوق در آنجاست که وی به همراه دو تن دیگر از بزرگان شیعه، کمر همت بسته و اقدام به جمع آوری و نوشتن چهار کتاب روایی ارزشمند کردند. این کتاب ها معروف به «کتب اربعه» هستند و مؤلفان آن ها را «محمد بن ثلاث» می نامند؛ زیرا اسامی هر سه محمد و کنیه هر سه ابو جعفر بوده است. این کتابها عبارت اند از :

اصول کافی، تألیف ابو جعفر محمد بن یعقوب کلینی؛ من لایحضره الفقیه تألیف ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه قمی ملقب به شیخ صدوق ؛ تهذیب، تألیف ابوجعفر محمد بن الحسن معروف به شیخ طوسی ؛ و استبصار که این کتاب نیز تألیف شیخ طوسی است .

شیخ صدوق به دعوت صاحب بن عباد نخست وزیر دولت آل بویه در زمان رکن الدوله دیلمی و مردم شهر ری، به آن شهر آمده، تشکیل حوزه و کلاس درس داد و به تدریس فقه و احادیث اهل بیت (ع) مشغول گردید.

این عالم بزرگوار پس از گذشت هفتاد و چند سال از عمر شریف و پر برکتش در سال 381 ه.ق دعوت حق را لبیک گفت و در شهر ری دیده از جهان فرو بست. پیکر پاکش در میان غم و اندوه مردمان در نزدیکی مرقد مطهر حضرت عبدالعظیم مدفون گردید.

امروزه آرامگاهش به نام ابن بابویه در شهر ری مشهور و قبر منورش زیارتگاه مسلمانان و محل استجابت دعای مؤمنان است.


منابع:

• جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم . گلشن ابرار. ج۱، نشر معروف، قم: ۱۳۸۵.

• زندگینامه ابوجعفر محمد بن علی ابن بابویه قمی ، وبگاه تبیان .

• ابن بابویه، محمد ، پایگاه حوزه .

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی،خیابان ایران شناسی،شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات