بنیاد ایران شناسی-معاونت پژوهشی
شیخ کلینی

نويسنده : فائزه عقیقیتاريخ: شنبه 19 اردیبهشت 1394

شیخ کلینی

زندگینامه شیخ کلینی

ابوجعفر محمد بن یعقوب بن اسحاق کلینی رازی معروف به «‌کلینی رازی‌» (متوفا: ۳۲۸ق.) ، صاحب کتاب کافی از محدثان بزرگ شیعه است. بنا بر شواهد، او پس از شهادت امام عسکری(ع) و در زمان امام مهدی(ع) به دنیا آمده و با برخی محدثان که بدون واسطه از امام عسکری(ع) یا امام هادی(ع) حدیث شنیده‌اند، ملاقات کرده است.

علی رغم پاره‌ای ابهامات درباره محل و تاریخ دقیق تولد کلینی، بسیاری از شرح حال نویسان مسلّم دانسته‌اند که او در روستای کُلَین از توابع ری متولد شده است. درباره زمان ولادت وی برخی قراین تاریخی نشان می‌دهد که او کمی پیش یا پس از ولادت امام زمان ) عج) یعنی درحدود سال ۲۵۵ هجری قمری ولادت یافته و در عصر غیبت صغری می‌زیسته است. بحرالعلوم احتمال داده که مرحوم کلینی بخشی از حیات امام حسن عسکری (ع) را درک کرده است. آیت الله خویی معتقد است ولادت او پس از شهادت امام عسکری(ع) و در زمان امام زمان (عج) بوده است. پدر وی یعقوب بن اسحاق، از علمای عصر خویش بوده و در دوره غیبت صغری می‌زیسته است.

کلینی از محضر استادان بزرگی چون محمد بن یحیی اشعری، عبدالله جعفر حمیری، علی بن حسین ابن بابویه قمی و محمد بن یحیی عطار بهره برده است . مهمترین کتاب او « کافی » ، از منابع معتبر روایی و یکی از منابع مشهور به کتب اربعه شیعه است. کلینی در نقل احادیث دقت بسیاری داشته و کوشیده تا برای هر حدیثی، سندی نقل کند. ابن قولویه، محمد بن علی ماجیلویه قمی، احمد بن محمد زراری از جمله شاگردان اویند.

کاتبان رجالی و شرح حال نویسانی که به زندگانی کلینی پرداخته‌اند ، از وی با عناوین ابوجعفر، محمد بن یعقوب، ابن اسحاق، ثقه الاسلام، رازی، سِلسِلی و بغدادی نام برده‌اند. وی اولین دانشمند اسلامی است که عنوان «ثقه الاسلام‌« را به خود اختصاص داده است. به واسطه تقوا، علم و فضیلت او، مردم در رفع مشکلات دینی و اخذ فتاوی به وی مراجعه می‌کردند. لقب سلسلی را از آن جهت به وی نسبت می‌دهند که وی در بغداد در «‌درب السلسله‌» واقع در باب کوفه سکنی گزیده بود .

کلینی در ری که مرکز برخورد آرا و اندیشه‌های فرق اسماعیلی، حنفیه، شافعی و شیعه بود، در کنار سپری کردن تحصیلات و علوم خود و آشنایی با اندیشه‌های دیگر مذاهب، تصمیم گرفت که به نوشتن احادیث بپردازد. او درمحضر استاد «‌ابوالحسن محمدبن اسدی کوفی‌» که ساکن ری بود ، حدیث را آموخت و سپس برای تکمیل علم حدیث راهی قم شد. او با محدثانی که از زبان امام عسکری(ع) یا امام هادی(ع) بدون واسطه حدیث شنیده بودند ملاقات کرد و از محضر استادان بزرگی بهره برد.

محمد بن یعقوب کلینی افزون برکتاب «‌کافی‌» دارای آثار دیگری نیز بوده که جایگاه علمی او را در غیر از علم حدیث نیز آشکار می‌سازد. برخی از این کتب عبارتند از:

«الرد علی القرامطه» که در رد عقاید التقاطی قرمطیان نگاشته شده ؛ «رسائل الائمه(ع)» ؛ «تعبیرالرؤیا» ؛ «کتاب الرجال» ؛ «ما قیل فی الائمه(ع) من الشعر» ؛ «الزی و التجمل» ؛ «الدواجن و الرواجن» ؛ «الوسائل» ؛ و«فضل القرآن» .

مشایخ و اساتید کلینی را تا ۵۰ تن ذکر کرده‌اند که علاوه بر مقام تحدیث، نقش استادی و تعلیم و تربیت وی را نیز بر عهده داشته‌اند. بیشترین تأثیرگذاری را علی بن ابراهیم قمی صاحب تفسیر قمی بر وی داشته است که در بیش از ۷۰۶۸ سند حدیث کافی آمده است. از دیگر اساتید مشهور وی می توان به : محمد بن یحیی اشعری؛ احمد بن ادریس قمی؛ احمد بن عبدالله بن احمد بن محمد بن خالد برقی؛ احمد بن محمد بن عیسی اشعری؛ عبدالله جعفر حمیری؛ حسن بن فضل بن یزید یمانی؛ احمد بن مهران؛ محمد بن حسن طائی؛ علی بن حسین ابن بابویه قمی ( پدر شیخ صدوق ( ؛ صفار قمی صاحب کتاب « بصائر الدرجات‌« ؛ محمد بن یحیی عطار؛ قاسم بن علا؛ و احمد بن محمد بن سعید همدانی معروف به ابن عقده اشاره نمود .

در میان شاگردان و کسانی که از کلینی نقل روایت کرده‌اند نیز شماری از بزرگان شیعه قرار دارندکه برخی از آنان عبارت اند از : ابوعبدالله احمد بن ابراهیم معروف به ابن ابی رافع صیمری؛ ابوالقاسم جعفر ابن قولویه صاحب کتاب «کامل الزیارات‌« ؛ ابومحمد هارون بن موسی تلعبکری ؛ ابوغالب احمد بن محمد زراری؛ محمد بن علی ماجیلویه قمی؛ ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر؛ ابوعبدالله محمد بن احمد بن قضاعه صفوانی.

کلینی پس از پایان تألیف کافی، در سال ۳۲۷ (هـ ق) و دو سال پیش از پایان عمرش عازم بغداد شده است که آن زمان یکی از مراکز بزرگ علمی بود. یکی از شواهد پایان یافتن کتاب کافی قبل از سفر به بغداد آن است که با وجودی که وی در زمان نواب اربعه امام زمان (عج) می‌زیسته ، اما روایتی را بدون واسطه از آن‌ها نقل نکرده است. با توجه به شهرت و آوازه کلینی، شیعه و سنی در فتاوی به او روی آوردند و وی را به « ثقه الاسلام‌» ملقب ساختند.

کلینی در شعبان سال ۳۲۸ هـ ق (سال تَناثُر نجوم) مصادف با مبدأ غیبت کبری امام زمان (عج) در بغداد در سن هفتاد سالگی از دنیا رفت. نجاشی و شیخ طوسی این گونه گزارش می‌کنند که محمد بن جعفر حسنی معروف به ابو قیراط یکی از عالمان بزرگ ، بر جنازه کلینی نماز خواند و بدن او در باب کوفه به خاک سپرده شد. فردی به نام ابن عبدون مقبره کلینی را در جاده طائی دیده و روی آن لوحی بوده که اسم کلینی و پدرش روی آن نوشته شده بود.

محمد باقر خوانساری می‌نویسد: آن چه درباره مرقد کلینی شهرت دارد این است که در جانب شرقی بغداد و رود دجله و در تکیه مولویه است و عامه و خاصه آنرا زیارت می‌کنند.


منابع:

• بحرالعلوم، سید محمد مهدی، الفوائد الرجالیه، تحقیق محمد صادق بحرالعلوم، تهران، مکتبه الصادق، ۱۳۶۳

ش.

• خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۱۳ ه‍.

• طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، تحقیق جواد قیومی، بی‌جا، نشر الفقاهه، ۱۴۱۷ ه‍.

• نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ ه‍.

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی،خیابان ایران شناسی،شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات