بنیاد ایران شناسی-معاونت پژوهشی
سعدی

نويسنده : زهره شیرین بخشتاريخ: سه شنبه 1 اردیبهشت 1394

سعدی

بنیاد ایران شناسی برگ سبزی از بوستان سبز و خرم زندگینامه سعدی را به مناسبت روز سعدی به عاشقان ادب فارسی تقدیم می دارد .

سعدی

شیخ مصلح الدین ابومحمد عبدالله مشرف بن مصلح بن مشرف مشهور به سعدی حدود 606 تا 690 ه.ق در شیراز چشم به جهان گشود و زندگی كرد . خانواده اش از دین آموختگان بودند و پدرش در دستگاه دیوانی اتابک سعد بن زنگی، فرمانروای فارس شاغل بود. تکامل غزل حافظ و رونق و رواج شعر فارسی مدیون سعدی است که ذوق خود را در همه زمینه ها و قالبهای شعری طبع آزمایی کرده و میدان دار همه عرصه های ادب فارسی شده است.

سعدی در سایه توجه اتابك سعد ، مخدوم پدرش روانه مدرسه نظامیه بغداد شد و از سال 592 ق تا 623 را در این شهر گذراند . تخلص سعدی بواسطه ارتباط او با سعدبن ابی بكر زنگی ، از اتابكان فارس است که در دربار او سعدی با شاعرانی چون اثیرالدین اومانی و همام تبریزی در مراوده بود .

سعدی با نگارش دو مجموعه «گلستان» و «بوستان» ،که اولی مجموعه حکایات به نظم و نثر و دومی به نظم است، در زمره استادان طراز اول ادبیات فارسی جای گرفت .

یكی از مشخصات نبوغ سعدی در این است كه از كوچكترین حوادثی که در زندگی خود با آنها مواجه می شده ، درس اخلاق می دهد . هر چند بهترین قسمت شرح حال و زندگی او درست در توصیف آن حوادثی است كه سعدی در شرح آنها بیش از حد امساك به خرج داده است . در چند جا از آثار سعدی ، ماجراهای كودكی او مطرح می شود و چنین می نماید كه وی از كودكی خود خاطره ای دلنشین و در عین حال حزن انگیز دارد . چگونگی سالهای خردسالیش در بوستان آمده و از آنجا می توان فهمید كه پدرش در عین اینکه از كاركنان ساده دیوان بود اما زندگی نسبتاً مرفهی را برای خانواده اش فراهم کرده بود :

سعدی

و از بیت زیر میزان اندوه وی از یتیمی مشخص شده و معلوم می شود كه خود درد یتیمی را چشیده بود .

سعدی

وی بر خلاف حافظ همشهری اش، سفرهای زیادی به مناطق مختلف داشته است و به احتمال زیاد چون دوران رسیدن به مرحله شکوفایی ذهنی و جوانی او مصادف با حمله مغول به کشور ایران و خصوصاٌ محدوده شیراز شده بود ، برای دوری جستن از این مصائب ، سفرهای خود را آغاز كرده و به مناطق مختلفی از جمله به شام و حجاز و یمن و ..... سفر می كند :

سعدی

پس از مدتی كه از سفرهای سعدی می گذرد، یاد موطن و حسرت دیدار یاران و آسمان ایران را بر دل خود احساس می كند :

سعدی

سعدی دو بار ازدواج كرد ؛ یكبار در حلب و یكبار در صنعا . از ازدواج دوم خود صاحب فرزندی شد كه در ایام طفولیت در همان شهر درگذشت . وی در بوستان با كمال متانت درباره این واقعه و شدت اندوه خود چنین می سراید :

سعدی

پس از مرگ اتابك فارس ، شورش و نا امنی فارس را فرا گرفت و این امر سبب ، انزوای سعدی شد . اما با روی كار آمدن برادران جوینی در دربار مغولان سعدی بازهم فعالیت های ادبی و اجتماعی خود را از سر گرفته و رفته رفته تبدیل به شاعری رسمی می شود .

سبك سعدی در آثارش مختص به خود اوست و شهرت سعدی بیشتر به فصاحت و بلاغت و شیرینی سخن اوست . وی را افصح المتكلمین و دیوانش را سوای اینکه شاهکار ادب فارسی معرفی کرده اند ، ضمناً آنرا نمكدان شعر فارسی نیز خوانده اند . سخنان وی سرشار از پند و اندرز و حكمت بوده و ضرب المثل های او زبانزد همگان است .

كلیات سعدی شامل بوستان ، گلستان ، قصاید عربی ، قصاید فارسی ، مرائی ، ملعمات ، مثلثات ، ترجیعات ، غزلیات ، هزلیات ، مجلس پنجگانه ، نصیحه الملوك و ... است كه در این آثار ، قالب های شعری و اسلوبهای نویسندگی با مضمون های اخلاقی ، اندرزی ، عاشقی ، اجتماعی و... در بهترین شکل و شیوه دیده می شود .

بوستان در سال 655 ه ق در ده باب و به نام اتابك سعد بن زنگی سروده شده است و گلستان نیز در بهار 656 ه.ق و در هشت باب به نام سعد بن ابوبكر سروده شده و حاوی معانی بلند اخلاقی و حكمت است .

سعدی و شاعران و نویسندگان اروپایی :

سعدی در میان ایرانیان جایگاهی ویژه دارد اما اشتهار سعدی در اروپا بر اساسی استوارتر بنا شد. بر اساس اظهار نظر درست گارسن دوتاسی ، سعدی یگانه نویسنده ایرانی است كه در اروپا محبوبیت یافته است . فرانسه با نشر ترجمه ناقص آندره دوریه در سال 1634 م افتخار معرفی گلستان را به جهان غرب دارد . بعد از فرانسه ، آلمان با ترجمه اكسن باخ و اولئاریوس پیشقدم شد. ژنتیوس در آمستردام متن فارسی گلستان را همراه با ترجمه لاتینی آن انتشار داد ؛ در همان اوان ترجمه گلستان به زبان هلندی بتوسط دوئز برگ منتشر شد . در سال 1651 نخستین متن فارسی گلستان سعدی در چاپخانه شرقی Leiden هلند که در نیمه دوم قرن شانزدهم تأسیس شده بود بچاپ رسید.

در قرن هجدهم ترجمه های گلستان و اقتباس هایی از آن افزایش یافت . از آغاز قرن نوزدهم ادبا و فضلای اروپایی از افكار سعدی متاثر شدند : گوته از برخی قطعات او الهام گرفت و آنها را در دیوان شرقی و غربی بكار برد ؛ روكِرت آنها را به شعر آلمانی درآورد . ... دیدرو مقاله ای به گلستان اختصاص داد و رمانتیكها از ابتدا سعدی را از آن خود شمردند زیرا نام او را در شرقیات ویكتور هوگو می بینیم. لافونتن شاعر فرانسوی پاره ای از تمثیلات او را به نظم آورد و بخشی از علاقه امرسون شاعر آمریکایی به ادب فارسی نیز به سبب اعتقاد او به اندیشه های بلند سعدی است.

تأثیر اشعار سعدی در شرق آسیا :

ابن بطوطه سیاح معروف مراکشی که در قرن هشتم هجری از فاس در مراکش تا کانتون و خانبالغ (پکن) در چین، یعنی از اقیانوس اطلس تا اقیانوس کبیر سفر کرد، در سفرنامه خود تقریباً در هر سرزمین از ایرانیانی که دارای موقعیت ممتاز بوده‌اند نام می‌برد، مثلاً در همان زمان که به گفته او یک فقیه ایرانی در مکه معظمه مرجع فتوی بوده، وی در اندونزی با دریاسالار بهروز و با وزیر پادشاه بنام تاج‌الدین اصفهانی ملاقات می‌کند و در سراندیب با پادشاه به فارسی حرف می‌زند و در پکن از امام جماعت شهر که یک شیرازی بوده نام می‌برد و در «کان‌سو» در جنوب چین در ضیافتی که امیر شهر برای وی داده، شعری از سعدی را نقل می‌کند که خنیاگران چینی حتی بدون درک معنی آن به آواز می‌خواندند. در صورتی که در آن هنگام حتی یکصد سال هم از مرگ سعدی نگذشته بود.

سعدیه (محل دفن سعدی در شیراز) در سفرنامه‌های سیاحانی چون ابن بطوطه، تاورنیه ،كرپورتر ، فلاندن، ویلز، سرپرسی سایكس، برادلی و ... توصیف شده است.

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی،خیابان ایران شناسی،شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات