بنیاد ایران شناسی-معاونت پژوهشی
حکیم عمرخیام نیشابوری

نويسنده : فائزه عقیقی و زهره شیرین بخشتاريخ: دوشنبه 28 اردیبهشت 1394

حکیم عمرخیام نیشابوری

منجم ، ریاضی دان و شاعر قرن ششم هجری قمری

به مناسبت 28 اردیبهشت ، روز بزرگداشت حکیم عمر خیام

خواجه امام، حجه الحق، حکیم ابوالفتح عمر بن ابراهیم الخیامی نیشابوری از حکما ، منجمین ، ریاضی دانان و شاعران بزرگ ایران در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم (دوره سلجوقیان) است. سال ولادت و ابتدای زندگی وی معلوم نیست ولی آنچه مسلم است اینکه در قرن 5 هجری متولد شده است.مرحوم عباس اقبال آشتیانی وی را از شاگردان ابن سینا دانسته است. وی از مشاهیر حکما و منجمین و اطبا و ریاضیدانان و شاعران بوده است. معاصران او وی را در حکمت پیرو بوعلی سینا می شمردند. و در احکام نجوم قول او را مسلم می داشتند و در کارهای بزرگ علمی از قبیل رصد و اصلاح تقویم و نظایر اینها به او رجوع می کردند. وی در طول عمر خود سفرهایی به سمرقند و بلخ و هرات و اصفهان و حجاز داشته است.

خیام در زمینه شعر صاحب آثار زیادی است که در این میان مجموعه رباعیات او و همچنین مجموعه شعر او با عنوان «نوروزنامه » شهرت زیادی دارد . نوروزنامه نیز کتابی است که به زبان فارسی و درباره پیدایش جشن نوروز و آداب آن نوشته شده‌است.

همچنین خیام در زمینه جبر و مقابله خدمات ارزنده ای به عالم دانش بشری ارائه داده است. دستاوردهای علمی خیام برای جامعه بشری متعدد و بسیار درخور توجه بوده است. وی برای نخستین بار در تاریخ ریاضی به نحو تحسین برانگیزی معادله های درجه اول تا سوم را دسته بندی کرد، و سپس با استفاده از ترسیمات هندسی مبتنی بر مقاطع مخروطی توانست برای تمامی آنها راه حلی کلی ارائه کند.

در زمان ملکشاه سلجوقی و تحت نظارت وزیر او خواجه نظام الملک تحقیقات گسترده ای توسط گروهی از ریاضی دانان از جمله خیام درباره اصلاح تقویم انجام شد. حاصل این تحقیقات اصلاح تقویم رایج در آن زمان و تنظیم تقویم جلالی (لقب سلطان ملکشاه سلجوقی) بود. در تقویم جلالی، سال شمسی تقریباً برابر با 365 روز و 5 ساعت و 48 دقیقه و 45 ثانیه است. سال دوازده ماه دارد 6 ماه نخست هر ماه 31 روز و 5 ماه بعد هر ماه 30 روز و ماه آخر 29 روز است هر چهارسال، یکسال را کبیسه می خوانند که ماه آخر آن 30 روز است و آن سال 366 روز است . در تقویم جلالی در هر پنج هزار سال یک روز اختلاف زمان وجود دارد.

درباره وی گفته اند که با وجود فرزانگی بسیار، از نظر اخلاقی تند خو بوده است.

درباره سال وفات وی تردید وجود دارد. عده ای 509 هجری و عده ای 517 هجری و بعضی نیز بین 506 تا 530 هجری را سال وفات وی دانسته اند.

خیام اشعاری به فارسی و عربی و کتابهایی به این دو زبان دارد. در باره رباعیات خیام تحقیقات فراوانی به زبان فارسی و زبانهای دیگر صورت گرفته است. رباعیات خیام به اغلب زبانهای زنده دنیا ترجمه شده و ادوارد فیتز جرالد با ترجمه رباعیات او به انگلیسی، خیام را به جامعه غربی شناسانید.

استقبال بی نظیری که از خیام و افکار او در جهان شده سبب شده که این رباعیات به بسیاری از زبانهای دنیا ترجمه شود و بسیاری از این ترجمه ها باتحقیقاتی درباره احوال و آثار و افکار خیام همراه باشد.بعضی از رباعیات خیام یا منسوب بدو منشاء افسانه هایی شده است. با توجه به سبک این رباعیها از مجموع رباعیاتی که به اسم خیام شهرت یافته 178 رباعی را از او دانسته اند ولی طبق تحقیقات انجام شده 66 رباعی مسلم و به یقین از خیام است و در تعلقشان به وی هیچ تردیدی وجود ندارد .

رباعیهای خیام بسیار ساده و بی تکلف و در عین حال در کمال فصاحت و بلاغت و شامل معانی عالی و جزیل در الفاظ موجز و استوار است. خیام در رباعیات خود افکار فلسفی خود را بیان میکند.

خیام در زمان خود شهرتی در شاعری نداشته است ، زیرا رباعیاتش را در دنبال تفکرات فلسفی خود سروده و قصد او شاعری نبوده است ؛ بنابراین در عهد خود بیشتر به عنوان فیلسوف و حکیم شناخته شده بود. اما بعدها رباعیات وی شهرت بسیاری به دست آورد و نام او در شمار شاعران درآمد.


منابع:

صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، جلد دوم،تهران، ابن سینا، 1351،چاپ پنجم.

نظامی عروضی سمرقندی، چهارمقاله ، به اهتمام محمد معین، تهران، ابن سینا، 1348

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی،خیابان ایران شناسی،شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات