بنیاد ایران شناسی-معاونت پژوهشی

گروه علمی ایران معاصر

دریچه ای به ایران معاصر و عرصه های متنوع آن

نويسنده : زهره شیرین‌بخشتاريخ: سه شنبه 27 خرداد 1393

بررسی و تحقیق درباره تاریخ معاصر ایران مجال گسترده ای می طلبد و مستلزم صرف زمان و تحقیقات فراوان است علاوه بر اینكه در این رویكرد نسبت به تاریخ، حوزه های علمی و تحقیقی متعددی جای می گیرند، به نظر می رسد جذابیت و حلاوت این دوره برای انبوه مخاطبان و گروه‌های علاقمند به این حوزه ، افزون از سایر مقاطع باشد . چرا كه مطالعات دنیای معاصر به سبب قرابت به عصر كنونی و اشتراكات انسان معاصر با گذشته نزدیك به خود، جذاب تر می نماید.

بطوركلی، حوزه اصلی مطالعات تاریخی، بررسی حوادث و تحولات مربوط به اندیشه و حیات آدمی است. بنابراین كلیه دستاوردهای مادی و معنوی بشر در حیطه موضوع دانش تاریخ قرار می گیرد. از این منظر، در مقوله ایران معاصر جنبه های مختلف زندگی فردی و اجتماعی «انسان معاصر» مورد توجه است. انسانی كه خود به عنوان شناسنده مختصات ویژه ای دارد؛ از سویی وارث كلیه تجربیات آگاهانه و ناخودآگاه نیاكان و درگذشتگان خویش است و از همین رو، واجد مشخصه ای «تاریخی» است و از سوی دیگر به سبب مواجهه با حجم عظیمی از تحولات معاصر و شرایط تمدنی جدید، با تجربیاتی نوین روبروست.

درباره حوزه و شمول زمانی مقوله «تاریخ معاصر» دیدگاه‌های متفاوتی به چشم می خورد. جدا از توافق كلی درباره مفهوم «معاصر» و همسنگ بودن آن با مفهوم «همعصر بودن»؛ این بحث همواره مطرح است كه اصولا مبنا و ملاك این همعصری چیست؟ برخی از محققان و صاحبنظران، گاه این حوزه زمانی را تا چند صد سال به عقب می برند. با این حال، به باور بسیاری از محققان و اساتید، پیروزی انقلاب مشروطه (1324ق/1285ش) از باب تاثیر و تاثرات عمیق و همه جانبه بر جنبه های گوناگون حیات سیاسی اجتماعی ایرانیان، مبنایی مناسب برای آغاز دوره ای است كه از آن با عنوان «تاریخ معاصر» یاد می شود. از این رو، انقلاب مشروطه ،كودتای 1299ش، انقراض قاجاریه، روی كارآمدن حكومت پهلوی و پیروزی انقلاب اسلامی 1357ش از زمره مهمترین وقایع تاریخ معاصر ایران از منظر بررسی تاریخ سیاسی تلقی می گردند كه هر كدام از آنها انبوهی از رویدادها و ناگفتنی ها در دل خود دارند.

گفتنی است كه علی رغم مفتوح بودن حوزه های مغفول و شایان توجه در مقوله ایران معاصر، در این باره آثار فراوانی نیز به رشته حریر درآمده است كه به لحاظ روش، بینش و نوع رویكرد به موضوعات، بسیار متنوع و متفاوت هستند. این تنوع ناشی از عواملی چون ظهور تحولات نوین علمی، تنوع دیدگاه ها،كثرت منابع علمی و تاریخی و تحولات اجتماعی و تاریخی است. تحقیقات پرشمار مربوط به ایران معاصر كه توسط محققان داخلی و خارجی انجام شده است، در قالب انواع گزارش نویسی، روزشمار، خاطره نگاری(به شكل های خاطره نگاری مكتوب و شفاهی)، سفرنامه نویسی ، وقایع نگاری های تحلیلی و اسنادی، تنظیم موضوعی و فرهنگ نامه ای رویدادها، تك نگاری ها و... در دسترس صاحبنظران و علاقمندان قرار دارد.

انقلاب اسلامی به عنوان یكی از مهمترین وقایع تاریخ معاصر ایران علاوه بر تاثیر شگرف بر جنبه های گوناگون حیات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی كشور، بر روند مطالعات داخلی و خارجی درباره ایران نیز بسیار اثرگذار بود. در داخل كشور، پس از پیروزی انقلاب، مضامینی چون بررسی و تحلیل انقلاب اسلامی و علل شكل گیری این پدیده، نقش احزاب و گروه های گوناگون در پیروزی انقلاب، جنگ هشت ساله ایران و عراق ، عرصه های مربوط به حوزه های علمیه و تحولات و تاثیرگذاری این نهاد دینی در جریان انقلاب ، خاطرات و روزنگاری های مسئولین امور در حوزه های مختلف ، سفرا و مامورین خارجی در رژیم گذشته و همچنین انقلابیون فعال در عرصه سیاسی و اجتماعی در این عرصه مورد توجه قرار گرفت. همچنین با پیروزی انقلاب و تغییر نظام سیاسی، امكان پرداختن به مباحث و عناوین دیگری نیز از جمله نقش قدرت های خارجی در حكومت پیشین، نیروهای سیاسی مخالف حكومت پهلوی، مساله ملی شدن نفت، كودتای 28 مرداد و ... بوجود آمد. تحقیق و تتبع درباره روند پیروزی انقلاب اسلامی و وقایع منجر به این پیروزی از جمله واقعه 15 خرداد 1342 و 17 شهریور 1357، فعالیت گروه ها و احزاب سیاسی گوناگون در دوران پهلوی، نگاهی دوباره به تاریخ دوره قاجار و انقلاب مشروطیت را نیز می توان از مقوله های نوین بررسی های دوران انقلاب اسلامی دانست. در همین راستا بهره گیری از مجموعه اسناد منتشر شده توسط سازمان ها و نهادهای دولتی از جمله آرشیو وزارت امور خارجه ،آرشیو ریاست جمهوری، موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران و ... ، چاپ «مجلات» گوناگون منتشر شده در حوزه های مرتبط، همچنین«تاریخ شفاهی» به عنوان عرصه ای نوین در تاریخ نگاری انقلاب به پیشبرد اهداف تحقیقات ایران معاصر بعد از انقلاب كمك شایانی كرده است .

شیوه های گوناگون نگرش به وقایع و تاریخ نگاری از آغاز تا كنون فراز و فرودهای بسیاری را پشت سر گذاشته است. در ایران دوره معاصر دیدگاه های متفاوتی نسبت به این رویكردها وجود دارد و تقسیم بندی این گرایش ها بر اساس انواع جهان بینی، بینش و روش، چگونگی استفاده از منابع و ... متفاوت است . بسیاری از این نگرش ها تحت تاثیر نگاه شرق شناسان و محققان خارجی تاریخ ایران، شكل گرفته است. یكی از این رویكردها، نگرش ملی گرایانه و ناسیونالیستی نسبت به تاریخ است كه در ایران بویژه با آغاز روی كار آمدن حكومت پهلوی دنبال می شد، چرا كه نگاه رسمی، نوعی هویت سازی ملی با داعیه حفظ و احیای عظمت گذشته باستانی ایران را دنبال می كرد. یكی دیگر از این نگرش ها، رویكرد چپ گرایانه به تاریخ نگاری معاصر است كه به نوعی ادامه همان نگاه سوسیالیستی به تاریخ به شمار می رود و ریشه آن به دوران مشروطه باز می گردد. در دوره های بعدی از جمله در دوره حكومت پهلوی ، این رویكرد، خارج از نگاه رسمی به حیات خود ادامه داد و تحت تاثیر نگاه بلشویكی، بلوك شرق و فلسفه ماركسیسم به تحلیل های اقتصادی در عرصه تاریخ روی آورد. ترجمه آثار بسیاری از آثار ایرانشناسان روسی از جمله پیگولوسكایا، دیاكونف، پطروشفسكی و .... در ایران، در همین راستا صورت گرفت .

رویكرد دیگر معطوف به جریان هایی است كه متاثر از اسلام و فرهنگ اسلامی است و نسبت به دو رویكرد فوق تمایلی نشان نمی دهد. یكی از چهره شاخص این گروه شهید مطهری است كه البته باید میان حوزه تحقیقات ایشان در عرصه فلسفه و كلام با عرصه تاریخ تمایز قائل شد.

نكته شایان توجه این است كه با وجود تاكید بر لزوم رعایت بی طرفی از سوی محققان و پژوهشگران در تحقیقات ، پدیده ها و جریان های مورد مطالعه، بویژه در حوزه ایران معاصر، همواره از منظر عقاید و دیدگاه‌های نویسندگان و گرایش های فكری آنها تحلیل می شود. در همین راستا، افراد و مراكز پژوهشی مختلف با دیدگاه ها و نگرش های متفاوت اعم از نگرش های مذهبی و اسلامی، چپ، ملی گرایانه و ... به تحلیل جریان های معاصر پرداخته اند. با توجه به این تمایزها به نظر می رسد، نیل به نگاهی جامع، متقن و همه جانبه در این مقوله، در گرو توجه و مداقه در همین تنوع و گونه گونی است و یكسان دیدن آثار تحقیقی چندان مطابق واقع به نظر نمی رسد.

در همین راستا و با عنایت به نگاه تكثرگرایانه مدیریت جدید بنیاد ایرانشناسی نسبت به مقوله مطالعات حوزه علوم انسانی، كارگروهی نوپا با نام«ایران معاصر» با هدف مطالعه و بررسی جنبه های گوناگون تاریخ معاصر ایران و جریان های ایرانشناسی در جهان معاصر تشكیل شده است. امید است كه این كارگروه مطالعاتی، با بهره‌گیری از نظر متخصصان و صاحبنظران در این حوزه، باب جدیدی در نگرش علمی و مستند به این مقوله پرچالش باز نماید.

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی،خیابان ایران شناسی،شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات