بنیاد ایران شناسی-معاونت پژوهشی

گروه علمی هنر و معماری

گذری بر هنر و معماری ایران

نويسنده : مجتبی رضاییتاريخ: شنبه 3 خرداد 1393

هنر هر جامعه ای در بستر فكری و فرهنگی دینی و اعتقادی و مطابق با شرایط تاریخی اجتماعی و جغرافیای آن جامعه شكل می گیرد و مطالعه، تحقیق و نظریه پردازی در حوزه هنر و معماری قلمروی بسیار گسترده ای را پیش روی علاقه مندان و پژوهشگران می گذارد. چنین اقداماتی مستلزم بسترهای فكری و معرفتی، زمینه های فرهنگی و اجتماعی اصول و روش منظم منابع و اسنادی است كه جامعه و نهادی هنری و فرهنگی برای پژوهشگران و اندیشمندان فراهم می آورد.

هنر هر ملتی بازگوکننده نحوه اندیشه و جهان بینی و معتقدات و سنت های آن ملت است . هنر به عنوان یكی از مهمترین شاخصه های اصلی ظهور و بروز فرهنگ ها و تمدن ها ایفا كننده نقشی بنیادی در پیشرفت و انحطاط و انحراف جوامع بشری بوده و جایگاه ویژه‌ای را در تعاملات زیستی و فرهنگی انسانها ایجاد كرده است. اگر بنیادهای فرهنگی ملتی استوار و ریشه دار باشد تجلیات هنری آن ملت هم در طی تاریخ تکامل آن یکنواخت و از نوسانات و تحولات و گسستگی ها بیشتر برکنار می ماند.

گذری بر هنر و معماری ایران

اگر بخواهیم صحبتی از هنر سخن به میان آوریم باید اشاره كنیم كه قدمت سفال و سفالگری با توجه به كاوشهای باستان شناسی به هزاره 8 قبل از میلاد بر می گردد كه در نواحی مختلف ایران از جمله لرستان، جنوب دریای خزر، آذربایجان،‌كرمان و سیستان و بلوچستان از جمله این هنر و صعنت بومیان این نواحی بوده است. و یا اینكه روایت گزنفون از فرش ایران یا گستردنی نرمی كه در بستر می انداختند، گویای وجود هنر فرشباقی و قالی بافی در هزاره اول قبل از میلاد است.

اما جایگاه معماری ایران در جهان ویژه و خاص است. ایوان های بلند، طراحی متناسب با اقیلم و ناحیه، ستون‌های بلند، فرم پوشش، محاسبات دقیق و تزئینات متنوع از جمله شاخصه‌های معماری شكوهمند ایران است. بررسی‌ها و کاوش‌های باستانشناسی حکایت از آن دارد که سابقه معماری ایران به حدود هزاره هفتم قبل از میلاد می‌رسد. از آن زمان تاکنون پیوسته این هنر در ارتباط با مسائل گوناگون، بویژه علل مذهبی، توسعه و تکامل یافته است.

معماری بی شک یکی از بارزترین مظاهر تمدن هر قوم و ملت است و بهترین بازگوکننده نحوه برخورد آن ملت با مسائل مربوط به حیات و بینش وی از جهان خلقت است.

معماری ایرانی همچنین ویژگی هایی منحصر به فردی در بعضی زمینه ها دارد که باعث معرفی دستاورد هایی جدید به دنیای معماری شده است. از جمله: فضا سازی های خاص مانند ایوان، گنبدخانه، حیاط ایرانی و سازه های پیشرفته مانند انواع قوس های دو و سه مرکزی، انواع گنبد، انواع گوشه سازی و ...

کاربری هایی ویژه مانند باغ و مفاهیم ویژه با تعاریفی متفاوت مانند تزیینات هندسی، درون گرایی، برون گرایی، الگوواره های طراحی و ...

به طور كلی معماری ایران با سبك های زیر شناخته می شود:

شیوه پارسی (هخامنشیان) سده ششم پیش از میلاد تا سده چهارم.

شیوه پارتی (اشکانیان و ساسانیان) سده چهام تا صدر اسلام.

شیوه خراسانی (صفاریان، طاهریان، غزنویان و...) از ابتدای قرن چهارم تا پایان قرن چهارم.

شیوه رازی (سامانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان) قرن پنجم تا اول قرن هفتم.

شیوه آذری (ایلخانیان و تیموریان) از اول قرن هفتم تا اول قرن دهم.

شیوه اصفهانی (صفویان، افشاریه، زندیه و قاجاریه) از اول قرن دهم تا اواسط دوره قاجاریه.

معماری معاصر (پهلوی، بعد از انقلاب ۱۳۵۷) از اواسط دوره قاجاریه تا کنون

از شش شیوه معماری ایران دو شیوه پارسی و پارتی مربوط به پیش از اسلام و چهار شیوه دیگر مربوط به دوره اسلامی است. غربی‌ها برای شیوه‌های اسلامی نام‌هایی را به کار می‌برند مانند شیوه‌های اموی و عباسی.

در معماری ایرانی، با وجود خصایلی چون تناسب و زیبایی سر درها وگنبد‌ها و ایوان‌ها خصلتی که بیشتر شایستهٔ بررسی است گوهر معماری ایرانی و منطق ریاضی و عرفانی آن است. درونگرایی و گرایش معماران ایرانی به سوی حیاط‌ها، پادیاوها، گودال باغچه‌ها، هشتی‌ها و کلاه فرنگی‌ها که شبستان‌ها را گرداگرد خود گرفته است، از دیرباز جزء منطق ایرانی بوده است.

کهن ترین نمونه قابل ذکر از میان بناهای باستانی که در کشور ما شناخته شده است معبد عیلامی چغازنبیل واقع در خوزستان است. این پرستشگاه با شکوه که در سیزده قرن پیش از میلاد ساخته شده نمونه بسیار باشکوهی از یک معماری تکامل یافته بشمار می‌رود . ساختمان این معبد که دارای شکلی چهارگوشه است دارای پنج طبقه است که هر یک از آنها نسبت به بخش زیرین خود کوچکتر ساخته شده است و در نتیجه به ساختمان شکل هرمی داده است . برروی آخرین طبقه ساختمان مرکز اصلی معبد بنیاد گردیده و دیگر طبقات تأسیسات وابسته بدان را تشکیل می‌داده است. مصالح اصلـی ساختمـانی معبـد عبارتست از آجرهای پختـه بسیـار مرغوب که با ملاط محکمی بهم پیوسته شده اند و در درون دیوارها و مواردی که منظور پرکردن صفه های بنا بوده است از خشت استفاده شده است . آنچه در این بنای باشکوه از نظر بحث ما قابل اهمیت است وجود طاقهای متعدد ضربی با طرح نیمدایره است که آنچنان با مهارت ساخته شده که پس از گذشت بیش از سه هزار سال هنوز بوضع شگفت انگیزی سالم مانده است. این طاقها که بر روی دالانها طویل و بر فراز پلکانهای داخلی معبد احداث شده حکایت از پیشرفت فوق العاده فن ساختمان در دورانهائی چنین کهن در کشور ما می‌نماید . بر رویهم این معبد عظیم که در شمار بزرگترین زیگوراتهای جهان محسوب می‌گردد بهترین نمونه هنر معماری بر بنیاد طاق قوسی را در دنیای باستان نشان می دهد.

آنچه از نظر فنی اساس ساختمانهای سنتی بشمار می‌آید و شیوه آنرا مشخص می‌سازد موضوع برپاکردن طاق بر روی دیوارها یا عوامل دیگر تحمل کننده بار آنست که در این میان دیوار و جرز و ستون و غیره اگر فقط برای تحمل وزن سقف ساختمان بوجود نیامده باشد لااقل یکی از مهمترین هدف در بکار بردن آنها همان تأمین پایه های طاق است. دوره قاجاریه را باید انحطاط معماری سبک اصفهانی و یا اصولاً معماری ایرانی دانست.

ظرافت و زیبایی معماری صفوی – سبک اصفهانی –در دوره قاجاریه جای خود را به یک نوع حرکات شتاب آلود و سرهم بندی شده در نوع معماری تزئینات و در پلان داد.

سستی قدرت مرکزی و ظهور تمدن غربی و خود باختگی شرق و نفوذ فرهنگ وارداتی چیزی از باقی مانده تمدن خودی نگذاشت و همچون سیلی ویرانگر همه چیز را با خود برد البته سرعت این اتفاق به واسطه سرعت مدرنیزاسیوم در سطح جهانی بود.

نمودار كلی گروه هنر و معماری

گذری بر هنر و معماری ایران

گذری بر هنر و معماری ایران

گذری بر هنر و معماری ایران

گذری بر هنر و معماری ایران

گذری بر هنر و معماری ایران

گذری بر هنر و معماری ایران

گذری بر هنر و معماری ایران

گذری بر هنر و معماری ایران

گذری بر هنر و معماری ایران

گذری بر هنر و معماری ایران

کلیه حقوق برای وب سایت بنیاد ایران شناسی محفوظ است. ©١٣٩5

نشانی: تهران، خیابان شیخ بهایی جنوبی،خیابان ایران شناسی،شهرک والفجر

طراحی و اجرا: اداره رایانه و فناوری اطلاعات